Obezite vücut yağ dokusunun artması ile karakterize kronik bir hastalıktır ¹. Oluşumunda genetik ve çevresel faktörlerin etkileşimi ile ortaya çıkan multifaktöriyel nedenlerin obeziteye neden olduğu bilinmektedir ². Obezite düzeyi, vücut kitle indeksi (VKİ) kullanılarak belirlenmektedir ³. VKİ, kilogram cinsinden ölçülen beden ağırlığının metre cinsinden ölçülen boyun karesine bölünmesi ile elde edilir ve 30’un üstü olanlar obez, 40’ın üstü olanlar ise morbid obez olarak tanımlanır ⁴. Son yıllarda sıklığı gittikçe artan obezite artık günümüzde kozmetik bir sorun olmanın ötesine geçmiş ve bir hastalık olarak görülmeye başlanmıştır ^4,5. Son yıllarda obezite ve psikopatoloji arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmalar artmaktadır. Ancak sonuçlar çelişkilidir. Obez hastalarla normal vücut ağırlığına sahip olanlar arasında psikopatoloji açısından anlamlı bir fark olmadığını gösteren araştırmalar yanında obez hastaların daha düşük benlik değerine sahip olduklarını, psikopatolojik durumların daha fazla gözlendiğini söyleyen araştırmalar da bulunmaktadır ^6,7. Benlik saygısı, kişinin kendini gerçekçi olarak değerlendirmesi sonucunda kendi yetenek ve güçlerini olduğu gibi kabul edip benimsemesi olarak tanımlanır ve kişinin kendisine karşı duyduğu sevgi, saygı ve güven duygularını ifade eder ⁸.

Benlik saygısı ve beden algısı çok yakın ilişkili kavramlardır ve birbirlerinden etkilenirler. En basit tanımı ile beden algısı, kendi bedenimizin zihnimizde bize nasıl göründüğüdür ⁹.

Obezite, benlik saygısı ve beden algısı ilişkisi araştırmacıların ilgisini çekmiş olsa da morbid obezitenin hastaların yaşam doyumunu nasıl etkilediği çok fazla çalışılmamıştır. Yaşam doyumu, bireyin yaşamında yer alan olgulara dayanarak, öznel iyi olma ve yaşam kalitesi hakkında ulaştığı yargıları temsil eder ¹⁰. Yaşam doyumu bireyin kendi belirlediği kriterlere uygun biçimde tüm yaşamını pozitif değerlendirmesi olarak tanımlanmaktadır ¹¹. Öznel iyi olmanın bilişsel bileşenidir yaşamı hakkında değer biçmesini içermektedir ¹². Myers ve Diener’ın ¹³ bir çalışmasında cinsiyetin, ırkın ve gelir durumunun yaşam doyumunu ve mutluluğu yordamada hemen hemen hiçbir etkiye sahip olmadığı, psikolojik değişkenlerin örneğin kişisel eğilimlerin, yakın ilişkilerin ve kültürün yaşam doyumunu açıklamada daha fazla etkiye sahip olduğu gösterilmiştir. Mutluluğu etkileyen psikolojik faktörler arasında benlik saygısının tutarlı ve güçlü bir biçimde yaşam doyumunu yordadığı birçok kültürde yapılan çalışmalarda rapor edilmiştir ^14,15. Bu çalışmada morbid obezite hastalarının yaşam doyumu düzeylerinin ve yaşam doyumunun benlik saygısı ve beden algısı ile ilişkisinin araştırılması planlanmıştır.

Ocak 2016-Aralık 2016 tarihleri arasında İnönü Üniversite Hastanesi Endokrinoloji Bilim Dalı’na başvuran 209 kişi ile görüşüldü. Hasta ve kontrol grubu bir psikiyatri uzmanı tarafından DSM-5 için Yapılandırılmış Klinik Görüşme (SCID-5-CV) ile değerlendirilerek herhangi bir psikiyatrik hastalığı olanlar çalışma dışı bırakılmıştır. Çalışmaya dâhil edilme kriteri çalışmaya katılmayı kabul ediyor olmak, 18 yaş üstü ve okur-yazar olmak, benlik saygısı, yaşam doyumu ve beden algısını etkileyebilecek herhangi bir hastalığa sahip olmamak olarak belirlenmiştir. Verilen ölçekleri anlamaya engel ya da kişinin benlik saygısı ve beden algısını etkileyecek şekilde yaşam kalitesini bozan bir tıbbi ve fiziksel hastalığı olanlar çalışma dışı bırakılmıştır.

15 kişi VKİ’i 40’ın altında hesaplandığı için, 10 kişi çalışmaya katılmayı kabul etmediği için, 2 kişi 18 yaş altı olduğu için, 5 kişi okuryazar olmadığı için ve 40 kişi de yaşam doyumunu ve/veya benlik saygısını etkileyebilecek psikiyatrik ve/veya fiziksel hastalığa sahip olduğu için çalışma dışı bırakıldı. VKİ en az 40 olan ve çalışmaya katılmayı kabul eden 136 morbid obezite hastası ve kontrol grubu olarak VKİ’i 30’un altında olan 69 sağlıklı kişi çalışmaya dâhil edildi. Katılımcılar çalışma hakkında bilgilendirilerek yazılı onamları alındı. Çalışmamız Üniversite Etik Kurulunca değerlendirilerek onaylanmış ve Helsinki Bildirgesi’ne uygun olarak dizayn edilmiştir.

Power analizinde α=0.005, 1-β(güç)=0.80 alındığında morbid obezite hastalarında ölçek puanlarındaki 0.5 birim değişim için istenen güveni ve gücü karşılamak için gereken örnek büyüklüğü her bir gruptan en az 32’şer denek alınması gerektiği hesaplanmıştır.

Veri Toplama Araçları
Araştırmacılar tarafından hazırlanmış olan bir görüşme formuyla katılımcıların yaş, medeni durum, eğitim ve meslek gibi sosyodemografik özellikleri kaydedilmiştir.

Beden Algısı Ölçeği (BAÖ): Türkiyede geçerlilik ve güvenilirliği yapılan ölçek 40 madde içermektedir. Her bir madde için 1’den 5’e kadar değişen puanlar alan ve “Hiç beğenmiyorum”, “Beğenmiyorum”, “Kararsızım”, “Beğeniyorum” ve “Çok beğeniyorum” şeklinde yanıt seçeneği bulunan ölçeğin toplam puanı 40 ile 200 arasında değişmektedir. Ölçeğin kesme puanı 135 olup, 135 altında puana sahip olanlar beden algısı düşük grup olarak tanımlanmıştır. Alınan puanın yüksekliği doyum düzeyinin yüksekliğini göstermektedir ¹⁶.

Coopersmith Benlik Saygısı Ölçeği (BSÖ): Coopersmith Benlik Saygısı Ölçeği “benim gibi” ve “benim gibi değil” şeklinde yanıt seçenekleri bulunan 25 cümleden oluşmaktadır. Toplam puan 0-100 arasında değişmektedir ve alınan puan arttıkça benlik saygısı artmaktadır. Ölçeğin ülkemizde güvenilirlik ve geçerlik çalışması yapılmıştır ¹⁷. Ölçeğin bu çalışma için kesme puanı 65 olup, bu puanın altında değere sahip olanların BS düşük olarak değerlendirilmiştir.

Yaşam Doyumu Ölçeği: Yaşam doyumu ölçeği 5 aynı yönde ifadeden oluşmuştur. Ölçeğin Türkçeye uyarlanmış formunun yüksek güvenirliğe ve yapı geçerliğine sahip olduğu bildirilmiştir. Her maddenin puanı 1–7 arasında değişir. Toplam puan 5–35 arasındadır. Toplam puan azaldıkça yaşam doyumu azalır. Ölçekten alınan 7 puan ve altının düşük, 13 puan ve üstünün yüksek yaşam doyumu, 8-12 arasında kalan puanların ve orta düzeyde bir yaşam doyumu gösterdiği bildirilmektedir ¹⁸.

İstatistiksel Analiz:
Çalışmada elde edilen bulgular değerlendirilirken, istatistiksel analizler için "SPSS (Statistical Package for Social Sciences) for Windows 17.0" paket programı kullanıldı. Denek sayısı 50’nin üzerinde olduğundan dolayı değişkenlerin normal dağılıma uygunluğu Kolmogorov-Smirnov testi kullanılarak incelendi. Sayısal değişkenleri iki grup arasında karşılaştırmak için yaş gibi normal dağılıma uyan değişkenlerde student's t test, cinsiyet, eğitim düzeyi, benlik saygısı, beden algısı ve yaşam doyumu gibi normal dağılıma uymayan değişkenlerde Mann-Whitney U testi kullanıldı. Kategorik değişkenleri karşılaştırmak için ise kikare testi kullanıldı. İki değişken arasında korelasyon olup olmadığı Spearman Korelasyon Testi ile incelendi. İstatistiksel anlamlılık sınırı 0.05 olarak kabul edildi.

Yapılan istatistiksel analizlerde hasta grubunun yaş ortalaması 36,65±9,82, kontrol grubunun yaş ortalaması ise 35,60±5,89 idi ve aralarında istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmadı (p =0.418). Hasta ve kontrol grubuna ait demografik veriler Tablo 1’de gösterilmiştir.

Tablo 1: Hasta-kontrol grubunun sosyodemografik verileri.

Hasta ve kontrol grubu arasında ölçek puanlarının değerlendirildiği analizlerde hasta grubunda yaşam doyumu ve beden algısı ölçek puanlarının kontrol grubundan istatistiksel olarak anlamlı derecede düşük olduğu gözlendi (sırasıyla p =0.002, p =0.000). Ancak benlik saygısı ölçek puanları morbid obez hastalarda istatistiksel anlamlılık oluşturacak şekilde daha yüksekti (p =0.000). Hasta ve kontrol grubunun ölçek puanlarının karşılaştırılması Tablo 2’de gösterilmiştir.

Tablo 2: Hasta ve kontrol grubunun ölçek puanlarının karşılaştırılması.

Hasta grubunda beden algısı, benlik saygısı, yaşam doyumu ve VKİ arasındaki ilişkiyi incelemek için yapılan korelasyon analizinde yaşam doyumu ve beden algısı arasında pozitif korelasyon olduğu saptandı (p =0.008). Yani beden algısı ölçek puanı arttıkça yaşam doyumu da artıyordu. Diğer ölçek puanları arasında istatistiksel anlamlılık oluşturacak bir korelasyon yoktu. Benzer şekilde ölçek puanları ile VKİ arasında da istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki yoktu (p >0.05) (Tablo 3).

Tablo 3: VKİ ve ölçek puanları arasında korelasyon analizi sonuçları.

Bu çalışmada bariatrik cerrahi adayı morbid obez hasta grubu benlik saygısı, beden algısı ve yaşam doyumu açısından obez olmayan gönüllülerle karşılaştırılmıştır. Hasta ve kontrol grubu arasında yaş açısından istatistiksel olarak anlamlı fark olmaması verilerin yaş gibi bir değişkenden etkilenme ihtimalini ortadan kaldırmaktadır. Çalışmaya alınan morbid obez kişilerin %39.7’sinin eğitim düzeyinin sekiz senelik ilköğretim ile sınırlı olduğu, %75’inin evli olduğu ve %50.7’sinin çalıştığı bulunmuştur. Sağlıklı kontrol grubunda ise sadece %13’ünün eğitim düzeyinin sekiz senelik ilköğretim ile sınırlı olduğu, %95.7’sinin evli olduğu ve %75.4’ünün çalıştığı saptanmıştır. Dünya Sağlık Örgütü tarafından yayınlanmış olan bir teknik raporda ¹⁹ ve Özkahraman ve ark. ²⁰ larının yaptığı bir çalışmada düşük eğitim durumu ve çalışmamanın obezite için risk faktörleri olduğu bildirilmiştir. Çalışmamızın sonuçları da bu verileri doğrulamaktadır. Ancak bahsi geçen psikososyal faktörlerin obezitenin nedeni olabileceği gibi sonucu da olabileceği unutulmamalıdır.

Çalışmanın verileri incelendiğinde kontrol grubuna göre morbid obezite hastalarının yaşam doyumlarının daha düşük ve beden görünümlerinden memnuniyetsizliklerinin daha fazla olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca yapılan korelasyon analizinde beden algısı ve yaşam doyumu arasında pozitif yönde bir ilişki olduğu tespit edildi. Yani kişinin beden imajından memuniyeti arttıkça yaşam doyumu da artmaktaydı. Obez hastalar normal kilolulara göre bedenleriyle ilgili daha fazla hoşnutsuzluk yaşamaktadır ²¹. Bir çalışmada morbid obez hastalarda morbid olmayanlara göre daha fazla beden algısı bozukluğu saptamıştır ²². Olumsuz beden algıları nedeni ile terapiye giden obez kadınlarla yapılan bir araştırmada, %80’den daha fazlasında olumsuz beden algısının olduğu saptanmıştır ²³. Başka bir çalışmada ise kilo veren obez kişilerin beden algısının bütün yönlerinde önemli iyileşmeler olduğu bulunmuştur ²⁴. Bu çalışmanın sonuçları da literatürdeki pek çok çalışma ile benzerdir. Ancak VKİ’nin beden hoşnutsuzluğuna anlamlı düzeyde etkisi olduğunu gösteren çalışmalardan farklı olarak çalışmamızda VKİ ve beden algısı arasında korelasyon saptanmamıştır ²⁵. Bu durum çalışmalar arasındaki metodolojik farklılıklardan kaynaklanıyor olabileceği gibi çalışmamıza diğer çalışmalardan farklı olarak sadece morbid obez hasta grubunun dahil edilmesinden de kaynaklanıyor olabilir. Obez kadınlarda beden hoşnutsuzluğu şiddetinin gerçek beden ağırlığından çok, algılanan beden ağırlığıyla ilişkili olduğu gösterilmiştir ²⁶. Çalışmalar incelendiğinde obez kişilerde beden algısını olumsuz yönde etkileyen pek çok faktör olduğu görülmektedir. Ancak çalışmamızın bulguları aynı zamanda olumlu beden algısının da yaşam doyumunu olumlu yönde etkilediğini göstermektedir. Cash ²⁷, önceden hafif şişman olan bireylerin fiziksel görünüşleri hakkındaki tutumlarının, grupta obez olan bireylerle aynı düzeyde olduğunu bulmuştur. Hiçbir zaman hafif şişman olmamış bireylerle karşılaştırıldıklarında fiziksel anlamda kendilerini daha fazla vücut ağırlığına sahip olarak algıladıkları tespit edilerek “beden algısı terapisinin önem taşıdığı belirtilmiştir. Tüm bu sonuçlar birlikte değerlendirildiğinde “beden algısı terapisinin hastalara yaklaşımda önemli olduğu bir kez daha görülmektedir ²⁸.

Çalışmanın diğer önemli bir bulgusu morbid obez hasta grubunda benlik saygısının kontrollere göre beklenenin tersine yüksek olmasıdır. Ayrıca VKİ ile benlik saygısı arasında korelasyon saptanmamıştır. Obezite ile benlik saygısı arasındaki ilişkileri araştıran çalışmaların bazıları benlik saygısı ile obezite arasında ters orantı olduğu ²⁹, bazıları ise ilişki olmadığı belirlenmiştir ³⁰. Ancak obezite ile benlik değerinin azalması arasında doğrusal bir ilişki olduğunu raporlayan çalışmalar çoğunluktadır. Çalışmamızın sonuçları bu açıdan literatürle ters düşmektedir. Bu konuda daha fazla hasta sayılarının dahil edildiği geniş ölçekli kontrollü randomize çalışmalara ihtiyaç vardır. Çalışmamızda literatürün tersine morbid obez hasta grubunda benlik saygısının yüksek çıkması kültürel farklılıklardan da kaynaklanıyor olabilir. Güzellik kavramı batı ve doğu toplumları arasında bile farklılık göstermektedir ³¹. Bazı toplumlarda zayıflık kavramı beğeni toplarken, obez bireyler daha çok dışlanmaya maruz kalmaktadırlar. Benlik saygısının kişiler arası ilişkilerden etkilendiği düşünülürse ³², toplumsal olumsuz geri bildirimler bireyde benlik saygısının azalmasına neden olacaktır. Bu nedenle çalışmamızın yapıldığı toplumun kültürel özelliklerinin de çalışmamızın sonuçlarını etkilemiş olabileceği söylenebilir. Ayrıca çalışmamızda alkol bağımlılığı psikiyatrik değerlendirmede dışlanış olsa da hastaların bağımlılık düzeyinde olmayan alkol ve sigara kullanım oranlarına bakılmamış olması çalışmanın kısıtlılıklarındandır. Bir başka kısıtlılık ise hastaların ailesinde psikiyatrik hastalık öyküsünün sorgulanmamış olmasıdır. Bütün bunları değerlendirebilmek için daha ileri çalışmalara ihtiyaç olduğu görülmektedir. Literatüre bakıldığında benlik saygısı ve obezite arasındaki ilişkinin genellikle obez hasta grubunda çalışıldığı görülmektedir. Morbid obez hasta grubunda çok az çalışılmıştır. Bu nedenle çalışmamızın verilerinin morbid obez hasta grubunda benlik saygısı ve VKİ’ni incelemesi açısından önemli olduğunu düşünmekteyiz. Ayrıca çalışmamızda hem hasta hem de kontrol grubunda psikiyatrik bozuklukların dışlanmış olması çalışmanın üstünlüğü olarak değerlendirilebilir. Özellikle depresif bozukluk başta olmak üzere eşlik eden pek çok psikiyatrik bozukluklar benlik saygısında azalmaya yol açabilir.

Sonuç olarak morbid obezite hastalarını değerlendirirken beden algılarının ve benlik saygılarının ele alınması ve tedavi ve/veya terapide bu alanlara da müdahalelerde bulunulması hastaların yaşam doyumları üzerine olumlu etki edebilir. Bu ilişkiyi açıklayacak yeni çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır.