Tütün ve tütün ürünleri, beklenen yaşam süresini kısaltan ve ölümle sonuçlanan hastalıkların önlenebilir nedenlerinin başında gelmektedir. Bugün tüm dünyada tütünün; çiğneme, enfiye, pipo, puro, sigara ve nargile şeklinde kullanımı mevcuttur ¹. Son yıllarda kullanımı giderek artan nargile; tütünün yerleştirildiği ve genellikle bir köz ya da odun kömürü ile yakıldığı çukur bir hazne (lüle), kısmen su ile dolu bir sürahi ya da duman haznesi (şişe), lüle ile hazneyi birbirine bağlayan boru şeklindeki bir hat üzerinden suya taşıyan uzun gövde (ser), uç kısmında dumanın hazneden çekilmesini sağlayan bir ağızlığın (sipsi, imame) bulunduğu hortumdan (marpuç) oluşmaktadır ². Nargile dumanında temelde 3 madde bulunmaktadır; nikotin, katran ve ağır metaller (arsenik, krom, kurşun vb). Nargile içimi sırasında 30 saniye aralıklarla 3 saniye uzunluğunda çekilen her 100 nefes alımında, standart içme protokolüne göre 2.25 mg nikotin, 242 mg katran ve tek bir sigara içimine kıyasla çok daha yüksek miktarda arsenik, krom ve kurşun vücuda alınmaktadır ³. Tek bir nargile kullanımından sonra bile tükürük, idrar ve plazmada nikotin düzeyinin ciddi seviyelere ulaştığı ve bu anlamda inanılanın aksine nargile kullanımının zararsız olmadığı ispatlanmıştır ⁴. Özellikle küçük hava yolları üzerine olan olumsuz etkileri ve sık kullanımında oksidatif stresi artırıcı etkileri bilinmektedir ⁵.

1990’lı yıllar öncesinde daha çok Orta Doğu ülkelerinde yaşayan ileri yaştaki erkekler tarafından seyrek olarak kullanılan nargile, günümüzde farklı coğrafi bölgelerde her iki cinsiyeti kapsayacak şekilde ve özellikle gençler arasında yaygın olarak kullanılmaktadır. 1990’lardan günümüze dünya genelinde nargilenin popülaritesinin artmasının başlıca nedenleri arasında; içinde tatlandırıcı kullanılmış nargilelik tütünlerin piyasaya girmesi, sayıları artan nargile kafeler, agresif pazarlama teknikleri ve bu yeni eğilimle ilgili reklamların, kullanımı arttırdığı söylenebilir ⁶. Yapılan bazı çalışmalar da bu artışı destekler niteliktedir ^7-9. Ülkemizde Küresel Yetişkin Tütün Araştırmasının (2012) sonuçlarına göre erişkinler arasında nargile dışındaki tütün kullanımı azalmıştır. Türkiye’de 2008 yılında her 100 kişiden 31’i tütün kullanmakta iken, 2012 yılında bu oran 27’ye düşmüştür ¹⁰. Son zamanlarda yürütülen tütün kontrol programları sigara tüketimini azaltma yönünde etkili olduysa da, nargile kullanımının son zamanlarda giderek moda haline gelmesi tütün bağımlılığının artışında önemli bir faktör haline gelmiştir ¹¹.

Bu çalışmada; sağlık açısından ciddi tehlike oluşturan ve kullanımı giderek artan nargilenin içilme nedenleri ve nargilenin yaygınlaşmasına neden olan faktörlerin tanımlanabilmesi ile öğrencilerinin nargile içme konusundaki bilgi, tutum, davranışlarının belirlenmesi amaçlanmıştır.

Tanımlayıcı tipte planlanan araştırma, İstanbul ilinde bir devlet üniversitesinin tıp ve güzel sanatlar fakültelerinde öğrenim gören öğrencilerinde uygulanmıştır. Anket formu doldurulmadan önce sözel onam alınmıştır. Anketler ders aralarında, sınıfta ve dinlenme alanlarında yüz yüze görüşme yapılarak araştırmacı tarafından doldurulmuştur. Araştırmada örneklem seçim yöntemi kullanılmadan evrenin tamamına ulaşılması hedeflenmiş, ancak araştırmaya katılmayı kabul etmeme, araştırmanın yapıldığı tarihlerde herhangi bir sebeple okulda olmama vb. nedenlerle toplam 156 öğrenciye ulaşılabilmiştir (katılım oranı %67.8). Çalışmaya katılmayı kabul eden 94 tıp fakültesi ve 62 güzel sanatlar fakültesi öğrencisi olmak üzere 156 kişilik çalışma grubu oluşturulmuştur. Çalışmaya katılanlardan isim alınmamış ve bilgiler çalışma değerlendirmesi dışında kullanılmamıştır. Araştırma kapsamında öğrencilerden araştırmanın amacı açıklanarak izin alınmıştır. Araştırmaya katılmak istemeyen kişiler çalışmaya dâhil edilmemiştir. Katılımcıların daha rahat ve doğru cevap verebilmeleri amacıyla isim, telefon numarası ve adres gibi kişiye özel sorular sorulmamıştır. Araştırmaya katılanlara veri toplama aşaması tamamlandıktan sonra nargile içimi ile sağlık/hastalık ilişkisine dair bilgiler verilmiştir.

Çalışmada 26 sorudan oluşan bir anket formu kullanılmıştır. Anket formunda katılımcıların bazı sosyodemografik özelliklerini tanımlamaya yönelik 5 soru, sigara içme durumlarıyla ilgili 1 soru ve nargile ile ilgili 20 soru bulunmaktadır. Ayrıca anket formunda; nargile içimi konusunda 7 bilgi, 7 tutum-davranış, kapalı alanlarda nargile yasağı hakkında 2 soru, tütün mamullerinin reklam ve sunumu hakkında 1 soru ve sigarayla ilgili 3 davranış sorusu bulunmaktadır. Verilerin analizinde Ki-Kare testi kullanılmıştır. İstatiksel anlamlılık için Tip-1 hata düzeyi %5 olarak alınmıştır. Çalışma için Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Klinik Araştırmalar Etik Kurulundan onay alınmıştır.

Araştırmaya katılan toplam 156 kişiden %60.3'ü (94) tıp fakültesi öğrencisi olmak üzere yaş ortalaması 23.84±2.60 ve ortanca yaş 24’tür. Katılımcıların %52.6'sı (82) erkektir. Öğrencilerin %47.4’ü (74) nargile içerken, %37.8’i (59) sigara içmektedir.

Güzel sanatlar fakültesinde okuyan öğrencilerde nargile kullanım oranı %67.2 iken, tıp fakültesinde okuyan öğrencilerde bu oran %34.4 bulunmuştur (p <0,001). Sigara içen öğrencilerde nargile kullanım oranı %76.3 iken, hiç sigara içmemiş olan öğrencilerde oran %28.2 bulunmuştur (p <0,001) (Tablo 1).

Tablo 1: Nargile kullanım durumunun sosyodemografik değişkenlerle ilişkisi.

Öğrencilere nargile içmeye başlamalarındaki etken sorulduğunda; %27’si merak etttiği ve arkadaşlarından etkilendiği için, %23’ü aromanın tadından hoşlandığı için ve %40’ ı sosyal ortama uyum nedeniyle içtiğini belirtmiştir. Nargile içen öğrencilerin %91.8’i de aromalı nargile içmeyi tercih ettiklerini bildirmiştir (Tablo 2).

Tablo 2: Nargile kullanım durumunun nargileye başlamadaki etken ve içim özellikleri ile ilişkisi.

Nargile içmek hastalık bulaştırır diyenlerin nargile kullanım oranı %39.5 iken, bulaştırmaz diyenlerin oranı %70.9 bulunmuştur (p <0,001). Nargile içmek sigaradan daha az zararlıdır diye belirten öğrencilerde nargile içme oranı yüksek bulunmuştur (p =0,001) (Tablo 3).

Tablo 3: Nargile kullanım durumunun nargile konusundaki bilinç düzeyi ile ilişkisi.

Öğrencilerin nargile kullanım durumuna göre nargile yasağını bilip bilmedikleri sorusuna verdikleri cevaplarda; yasağı bilenlerde nargile içme oranı %41.6 iken, bilmeyenlerde oran %73.5 olarak bulunmuştur (p =0,003) (Tablo 4).

Tablo 4: Nargile kullanım durumunun nargile yasağı ile ilişkisi.

Tanımlayıcı tipte olan bu araştırmada yaklaşık olarak öğrencilerin yarısının nargile içtiği tespit edilmiştir. Bu bulgu, daha önce yapılan araştırmalarda da gösterildiği gibi nargile içiminin özellikle gençler ve öğrenciler arasında yaygın olduğunu göstermektedir ^7-9,12-14. Araştırmamızda güzel sanatlar fakültesindeki öğrencilerin nargile içme oranının tıp fakültesindeki öğrencilere göre yaklaşık iki kat fazla saptanmasının, tıp fakültesi öğrencilerinin nargilenin sağlığa etkileri hakkında daha fazla bilgi sahibi olmasından kaynaklanmış olabileceği düşünülmektedir. Ayrıca nargile içme oranının öğrencilerin yaşadığı yere (yurt, ev) göre değişiklik göstermediği görülmüştür. Bu da nargilenin ev ortamından ziyade kafe benzeri sosyal ortamlarda içildiğinden kaynaklanmış olabilmektedir.

Araştırmamızda özellikle sigara içen öğrencilerde nargile kullanımının sigara içmeyenlere göre yüksek olması üzerinde durulması gereken bir durumdur. Günümüzde özellikle gençler arasında nargilenin yaygın kullanımı, tütün kontrolü açısından dünyada yeni bir mücadele alanı ile karşı karşıya kaldığımızı göstermektedir. Tütün endüstrisi, kapsamlı yasakların dünyada yaygınlaşmasıyla birlikte diğer tütün ürünleri arasında önemli bir yeri olan nargile kullanımını, özellikle gençler arasında artırmaya yönelik çalışmalarını bu gerekçeyle yoğunlaştırmıştır ¹⁵.

Araştırmamızda öğrencilerin nargileye başlamalarında-ki faktörlere baktığımızda; öğrencilerin çoğunun özel-likle sosyal ortama uyum çabası içinde olmaları, nargile içen arkadaşlarından etkilenmeleri ve nargilede bulunan aromanın tadından zevk duymaları gibi sebepler karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca araştırmamızda nargile tüketenlerin büyük çoğunluğun aromalı nargileyi tercih ettiği saptanmıştır. Son zamanlarda dünya genelinde nargilenin popülaritesinin artmasındaki başlıca etkenler arasında; sigara endüstrisinde kullanılan üretim ve pazarlama tekniklerinin nargileye uyarlanmasıyla ortaya çıkan aromalı tütün mamullerinin piyasaya girmesi, zamanla aromaların çeşitliliğinin artması, kafe kültürünün gelişmesi ve artan nargile kafeler nedeniyle nargile tüketiminin gençler arasında hızla yaygınlaşması sayılabilir ^16,17.

Çalışmaya katılan öğrencilere nargile içiminin sağlık üzerine etkisi sorulduğunda; öğrencilerin yaklaşık yarısı nargile içmenin sigaradan daha az veya eşit derecede zararlı olduğunu belirtirken, öğrencilere nargile içmek hastalık bulaşına neden olur mu diye sorulduğunda ise; öğrencilerin yarısından fazlası, hayır veya bilgim yok cevabını vermiştir. Nargilenin sağlığa zarar-ları hakkında kamuoyunun eksik bilgiye sahip olması, nargilenin güvenilir olduğuna dair yaygın bir yanlış algı oluşmasına sebebiyet vermektedir. Literatürdeki çalışmalar da bu kanıyı destekler nitelikte olup insanların genel olarak nargilenin sağlığa etkileri hakkında çok az bilgiye sahip olduklarını ve nargilenin sigaraya oranla daha az zararlı olduğuna inandıkları görüşünü ortaya çıkarmıştır. Nargile içimiyle ilgili önemli sorunlardan biri de nargilede kullanılan aromalı tütünlerin tat koku cazibesi içim yumuşaklığı gibi özellikleri nedeniyle, diğer tütün ürünlerine göre daha az zararlı olduğu düşüncesini içeren yanlış kanıları daha da pekiştirmesidir ^6,7,17,18. Zira çeşitli araştırmalarda hekim adayı olan öğrenciler arasındaki yüksek nargile kullanım oranları da bu durumu kanıtlar niteliktedir ^9,12 . Öğrencilerin nargile yasağı hakkındaki bilgi ve görüşlerine bakıldığında; yaklaşık olarak %60’ı nargile içmenin kapalı alanlarda yasak olduğunu bilirken, %70’i de nargile içmenin yasak kapsamına alınmasının ve nargile içmeye özendirici reklamlara yasak konmasının doğru bir yaklaşım olduğunu belirtmiştir. Bu da özellikle son yıllarda yapılan tütün yasaklarının toplum tarafından kabul gördüğünü ve desteklendiğini göstermektedir.

Tıp fakültesi öğrencileri tütün ürünlerinin zararları hakkında daha fazla bilgiye sahip olmaları nedeniyle, sağlık açısından olumsuz bir davranış olan tütün ürünleri kullanımını daha az bildirmiş olabilirler. Nargileyi içen öğrenciler, nargile ile ilgili çalışmaya katılmayı daha fazla ret etmiş olabilirler. Bu sebeplerden ötürü iki fakülte arasında bulunan fark gerçekte daha az olabilir, bu da çalışmamız açısından kısıtlılık olabilir.

Sonuç olarak araştırmamızda öğrenciler arasında her iki cinsiyette olmak üzere nargile içme oranı oldukça yüksek bulunmuştur. Nargile içiminin öğrencilerin yaşadığı yere göre değişmediği görülmüştür. Sigara kullanan kişilerde nargile içme oranı belirgin bir şekilde yüksek bulunmuştur. Öğrencilerin nargile içme sebepleri arasında aroma tadından hoşlanılması, arkadaşlarından etkilenmesi ve sosyal ortama uyum çabası dikkat çekmektedir. Araştırmamızda öğrencilerin birçoğunun nargilenin sağlık üzerine olan etkilerini bilmediği, aynı şekilde bir kısım öğrencinin de reklam yasağına karşı çıktığı görülmüştür. Bu sonuçlar doğrultusunda nargile içme oranı; aromalı tütün ürünlerinin piyasa sürülmesi, artan nargile kafeler, gençlerin nargilenin sağlık üzerindeki potansiyel zararları konusunda yeterince bilgiye sahip olmaması, sosyal ortama uyum çabası ve nargile içimini özendirici reklamlar gibi etkenlerden dolayı hızlı bir şekilde artmaktadır. Son 20 yılda tüketimi hızla artan nargile, sigaradan sonra ikinci derecede önem arz eden küresel tütün salgını olarak nitelendirilmektedir ¹². Bu konunun önemli bir halk sağlığı sorunu haline gelmesinin önlenmesi için alınabilecek önlemlerden biri, DSÖ tavsiyesi ile de uyumlu olan aromalı tütün ürünlerinin geniş bir yelpazede yasaklanmasının önerilmesidir. Bu yolla aromalı tütün ürünleriyle tadında değişiklik oluşturulan nargile tütününün yerine, tütünün gerçekte olan acı ve sert tadıyla kullanımı gerçekleştirilirse nargile içim sıklığının daha aşağılara çekilebileceği düşünülmektedir ^19,20. İkinci olarak nargilenin ticari sunumuna müdahale edilmesi önerilebilir ve gerekirse yasak altına alınabilir. Ancak böyle bir müdahalenin gerçekleşmesinde karşılaşılabilecek temel sorun; büyük yatırımların yapıldığı, binlerce çalışanın olduğu sektörün böylesi bir müdahaleye gücü oranında direnç göstermesi olacaktır ¹⁹. Alınabilecek önlemler kapsamında son olarak ta; 4207 sayılı ‘Tütün Mamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun’ hükümlerinin uygulanması, bu kapsamda tütün mamullerinin tüketilmesinin yasaklandığı alanlarda nargilelik tütün mamulü sunumunun da yapılmaması, kafe ve çay bahçelerinde nargile reklamının yapıldığı her türlü afiş ve ilanın kaldırılması, tütün ve tütün mamullerinin kullanımını özendirici her türlü uygulamanın önlenmesi, atılması gereken adımlar arasındadır. Ayrıca, Türkiye’de özellikle 2008 yılında yürürlüğe giren yasa ile sigara kontrolü alanında önemli gelişmelerin kaydedildiği politikaların benzerlerinin nargile tüketiminin azaltılması için de oluşturulması, nargile tüketiminin kontrol altına alınmasında önemli rol oynayacaktır. Yapılacak olan tüm müdahalelerin amaçları, araçları ve yöntemleri doğrultusunda araştırılıp bu yönde en kısa zamanda adımlar atılması kaçınılmaz hale gelmiştir. Müdahaleler yerinde ve zamanında yapılmaz ise ülkemizde tütün tüketiminin birçok alanda olumsuz sonuçlar ortaya çıkaracağı aşikardır.