Fibromiyalji (FM), ağırlıklı olarak omurga ve ekstremiteleri etkileyen yaygın kas-iskelet sistemi ağrısıyla karakterize kronik bir romatizmal bir hastalıktır. Kesin etiyolojisi henüz net olmamakla birlikte, yüksek yaygınlığı ve yaşam kalitesi üzerindeki etkisi nedeniyle önemli bir sağlık sorunu olarak kabul edilmektedir ¹. FM her yaştan ve cinsiyetten bireyi etkileyebilmekle birlikte, en sık 30-60 yaşları arasında görülür ve kadınlarda önemli ölçüde daha yaygındır ².

FM semptomlarının gelişiminde ve şiddetlenmesinde psikolojik stres, anksiyete, depresyon, düşük uyku kalitesi ve eşlik eden romatizmal veya hormonal bozukluklar dahil olmak üzere çeşitli faktörler rol oynamaktadır ^3,4. Aşırı fiziksel efor, fiziksel hareketsizlik, soğuk ve nemli iklimler ve duygusal sıkıntı gibi çevresel tetikleyiciler ağrı semptomlarını daha da artırır. Tedavi yaklaşımları genellikle semptomları hafifletmek ve işlevi iyileştirmek için farmakolojik tedavi, fizik tedavi ve rehabilitasyon stratejilerini içerir ^5-7. Menopoz, bir kadının hayatında hormonal dalgalanmalar ve fizyolojik değişikliklerle belirginleşen kritik bir dönemdir ve bunların çoğu FM semptomlarıyla örtüşmektedir. Menopozla ilişkili hormonal değişikliklerin (özellikle östrojen ve ilgili hormonlardaki azalmalar) FM'nin patofizyolojisine katkıda bulunduğu düşünülmektedir. Menopoz sonrası FM hastalarında, sistemik inflamasyonun arttığını düşündüren interlökin-6 (IL-6) ve interlökin-8 (IL-8) gibi sitokin ve inflamatuar medyatörlerin düzeylerinde değişiklikler tespit edilmiştir ⁸. Ayrıca, inflamasyonu düzenlemede rol oynayan bir hormon olan dehidroepiandrosteron sülfat (DHEA-S) düzeyleri menopozla birlikte düşerek FM semptomlarını daha da şiddetlendirmektedir ^9,10.

Menopoz dönemindeki ruhsal bozukluklar da FM'yi tetikler. Genellikle jinekolojik işlemlerden kaynaklanan cerrahi menopoz ve erken menopoz da FM başlangıcı için potansiyel risk faktörleri olarak tanımlanmıştır ⁷. Bu biyolojik ve psikososyal geçişler, FM semptomlarının hem ortaya çıkışını hem de şiddetini etkileyebilir.

Bu karşılıklı ilişkiler göz önüne alındığında, bu çalışma, fibromiyalji tanısı almış hastalarda menopoz süreçlerinin semptom şiddeti, yaşam kalitesi ve psikolojik durum üzerindeki klinik etkisini incelemeyi amaçlamaktadır.

Bu çalışma tanımlayıcı, kesitsel ve ilişkisel bir araştırma olarak tasarlanmıştır. Veriler, Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon polikliniğimizde takip edilen ve Amerikan Romatoloji Koleji (ACR) ¹¹ 2016 kriterlerine göre fibromiyalji sendromu (FMS) tanısı konan hastalardan toplanmıştır.

Çalışmanın yürütülmesi için yerel etik kuruldan etik onay alınmış ve kurum izni alınmıştır (Tarih: 10.10.2024, Protokol No: 24/02). Çalışma, Helsinki Bildirgesi'nde belirtilen ilkelere bağlı kalmıştır. Tüm katılımcılardan yazılı bilgilendirilmiş onam alınmıştır.

Katılımcılar demografik veriler, Görsel Analog Skala (VAS), Kısa Form-36 (SF-36), Hastane Anksiyete ve Depresyon Ölçeği - Anksiyete (HADS-A) ve Depresyon (HADS-D) içeren yüz yüze bir anketi doldurmuştur. Dahil etme kriterleri, fibromiyalji sendromu (FMS) tanısının doğrulanmasıdır. Dışlama kriterleri ise FMS tanısını karıştırabilecek durumların varlığıdır: şizofreni, obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ve benzeri ciddi psikiyatrik hastalıklar, mental retardasyon, gebelik veya emzirme, şiddetli skolyoz, ooferektomi öyküsü, kanser tanısı veya tedavisi, herhangi bir romatizmal hastalık, son altı ay içinde cerrahi müdahale, morbid obezite veya aktif inflamatuar süreç.

İstatistiksel Analiz
Veri analizi SPSS 25.0 yazılım paketi (IBM Corp., Armonk, NY, ABD) kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Normal dağılım gösteren değişkenler için bağımsız örneklem t-testleri ve eşleştirilmiş t-testleri uygulanmıştır. Normal dağılım göstermeyen değişkenler için Mann-Whitney U testi kullanılmıştır. Tanımlayıcı istatistikler, parametrik veriler için ortalama±standart sapma (SD), parametrik olmayan veriler için medyan (minimum-maksimum) olarak bildirildi. Kategorik değişkenler ki-kare testi, Fisher kesin testi ve Fisher-Freeman-Halton testi kullanılarak karşılaştırıldı. P değeri < 0,05 istatistiksel olarak anlamlı kabul edildi.

2016 ACR kriterlerine ¹¹ göre fibromiyalji tanısı almış toplam 130 hasta başlangıçta çalışmaya dahil edilmek üzere değerlendirildi. Ancak, Şekil 1'de belirtilen nedenlerden dolayı 6 hasta çalışma dışı bırakıldı. Dolayısıyla, nihai örneklem 124 hastadan oluştu.

Şekil 1: Çalışma akış şeması.

Premenopozal ve postmenopozal grupların demografik özellikleri karşılaştırıldı. Ortalama yaşta istatistiksel olarak anlamlı bir fark gözlendi ve postmenopozal hastalar daha yaşlıydı (p =0,045). Vücut Kitle İndeksi (VKİ) postmenopozal grupta biraz daha yüksek olsa da, fark istatistiksel olarak anlamlı değildi (p =0,322) (Tablo 1).

Tablo 1: Premenopozal ve postmenopozal fibromiyalji hastaları arasındaki demografik değişkenler açısından karşılaştırmayı özetlemektedir. İstatistiksel olarak anlamlı farklılıklar (p <0,05) kalın olarak vurgulanmıştır.

İki grup arasında medeni durum açısından istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmadı. Bekar (p =0,456), evli (p =0,255) ve dul (p =0,850) katılımcıların dağılımı gruplar arasında benzerdi. Benzer şekilde, eğitim durumu açısından da gruplar arasında anlamlı bir farklılık görülmedi. İlkokul (p =0,285), ortaokul (p =0,356), lise (p =0,780), üniversite (p =0,650) ve doktora (p =0,688) mezunu olan katılımcıların sayısı, menopoz öncesi ve sonrası hastalar arasında benzerdi (Tablo 1).

İstatistiksel analiz, menopoz öncesi ve sonrası gruplar arasında çeşitli klinik değerlendirme puanlarında anlamlı farklılıklar olduğunu ortaya koydu. Postmenopozal hastalar Görsel Analog Skala (VAS) ile ölçüldüğünde anlamlı derecede daha yüksek ağrı seviyeleri bildirdiler, fark istatistiksel olarak anlamlıydı (p =0,035) (Tablo 2).

Tablo 2: Premenopozal ve postmenopozal fibromiyalji hastaları arasındaki ağrı skorları, yaşam kalitesi değerlendirmeleri ve psikolojik ölçümler açısından karşılaştırmayı özetlemektedir. İstatistiksel olarak anlamlı farklılıklar (p <0,05) kalın olarak vurgulanmıştır.

Ek olarak, yaşam kalitesi puanları hem SF-36'nın fiziksel bileşeninde (p =0,023) hem de zihinsel bileşeninde, fark istatistiksel olarak anlamlıydı (p =0,015), postmenopozal grupta anlamlı derecede daha düşüktü (Tablo 2). HADS-D ile ölçülen depresyon puanları da postmenopozal hastalarda anlamlı derecede daha yüksekti (p =0,030). Postmenopozal grupta anksiyete skorları (HADS-A) biraz daha yüksek olmasına rağmen, fark istatistiksel olarak anlamlı değildi (p =0,095) (Tablo 2).

Bu çalışmada, fibromiyalji sendromu (FM) tanısı almış postmenopozal ve premenopozal hastalar arasında VAS, SF-36 Fiziksel ve Mental Puanları ile HADS-D puanlarında istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar tespit ettik. Bu bulgular, menopoz süreçlerinin FM semptomlarının şiddetini artırmada rol oynayabileceğini düşündürmektedir. Bulgularımız, menopoz sonrası hastalarda premenopozal hastalara kıyasla VAS aracılığıyla daha şiddetli ağrı bildirildiğini ve daha yüksek anksiyete ve depresyon düzeyleri tespit eden Pamuk ve ark. ¹² çalışmasıyla uyumludur (p =0,048).

Fibromiyalji, tanı konulan hastaların %80-90'ının kadın olmasıyla belirgin bir cinsiyet eşitsizliği göstermektedir. Bu farklılığın kesin nedeni henüz net olmamakla birlikte, hormonal değişikliklerin (özellikle menopoz sırasında meydana gelenlerin) FM semptomlarının ortaya çıkışını ve yoğunluğunu etkilediği düşünülmektedir ¹³. Çalışmamızda, iki grup arasında BMI, medeni durum ve eğitim düzeyi açısından anlamlı bir fark bulunmamıştır. Bu durum, örneklemin homojenliğini desteklemekte ve bulguların iç geçerliliğini güçlendirmektedir (Tablo 1).

Martinez-Jauand ve ark. ¹⁴, erken menopoza giren FM'li kadınların, geç menopoza girenlere kıyasla daha fazla ağrı duyarlılığına sahip olduğunu göstererek, daha kısa süreli östrojen maruziyetinin FM'de merkezi duyarlılaşmaya ve semptomların kötüleşmesine katkıda bulunabileceğini ileri sürmüştür. Verilerimiz bu görüşü desteklemektedir çünkü VAS puanları postmenopozal hastalarda anlamlı derecede daha yüksekti.

Benzer şekilde, Vincent ve ark. ¹⁵, FM semptomlarının, doğal menopoza girenlere kıyasla ooferektomi geçiren hastalarda daha şiddetli olduğunu gözlemlemiştir; bu durum muhtemelen ani hormonal geri çekilme ve bunun sistemik etkileri nedeniyledir ^16,17. Bu bulgu, hormonal dengeyi bozabilecek ve kas-iskelet sağlığını etkileyebilecek gereksiz cerrahi müdahalelerden kaçınma ihtiyacının altını çizmektedir.

Lorenzo ve ark. ¹⁸ postmenopozal FM hastalarında, FM olmayan kontrollere kıyasla daha kötü fiziksel fonksiyon ve denge bulmuş ve FM şiddetini menopoz durumuna daha fazla bağlamıştır. Bulgularımızla birlikte ele alındığında, bu çalışmalar östrojen eksikliğinin menopoz sırasında ve sonrasında FM semptomlarının şiddetlenmesinde merkezi bir rol oynadığını göstermektedir.

Menopoz sırasındaki hormonal değişikliklerin kas-iskelet sistemi ağrılarına katkıda bulunduğu bilinmektedir. Bazı yazarlar, menopozla ilişkili eklem ağrısını tanımlamak için klimakterik artralji terimini kullanmışlardır, ancak bu çok faktörlü bir olgu olarak kabul edilmektedir ^19-24. Dahası, FM başlangıcı genellikle menopoz geçişi civarında bildirilmektedir ve erken menopoz yaşayan kadınlar ağrıya ve ağrısız uyaranlara karşı artan hassasiyet gösterirler ^25,26. Cerrahi menopoz da, muhtemelen yumurtalık hormon üretiminin ani olarak durması nedeniyle, doğal menopoza göre daha şiddetli semptomlarla ilişkilendirilmiştir. Yaygın ağrı, yorgunluk ve tutukluk gibi birçok FM semptomu menopoz geçiş semptomlarıyla örtüşse de, FM menopoz dışı kadınlarda ve erkeklerde de görülür. Bu nedenle, hormonal faktörler FM patofizyolojisine katkıda bulunabilir, ancak tek neden olma olasılığı düşüktür ²⁷. FM ve menopoz farklı klinik tablolardır ve aynı hastada bir arada mevcut olduklarında, kişiye özel ve multidisipliner bir yaklaşım gereklidir.

Kas-iskelet sistemi ağrısı, FM'nin ayırt edici bir semptomu olmakla birlikte menopoz döneminde de yaygın bir şikayettir. Bu nedenle, klinisyenler FM'yi klimakterik semptomlardan ayırmak için ağrının niteliğini ve dağılımını dikkatlice değerlendirmelidir. ACR 2016 kriterlerine göre, beş anatomik bölgeden en az dördünde ağrı olduğunda FM tanısı konur. Birçok genel menopoz semptom ölçeği ağrının şiddetini değerlendirir, ancak yaygın dağılımını değerlendirmez; bu da menopozlu kadınlarda FM tanısının atlanmasına yol açabilir ^11,28.

González-Rodríguez ve ark. ²⁹ tarafından yapılan son bulgular, FM de menopozun metabolik etkilerini vurgulayarak özellikle de sağlıklı kontrollerle karşılaştırıldığında postmenopozal FM hastalarında amino asit profillerinde önemli değişiklikler olduğunu ortaya koymuştur. Sağlıklı premenopozal ve postmenopozal kadınlar benzer amino asit konsantrasyonları gösterirken, postmenopozal FM hastalarında belirgin farklılıklar ortaya çıkmış ve bu da menopoz ve FM'nin metabolik düzensizlik üzerinde sinerjik bir etkiye sahip olduğunu düşündürmektedir.

Bu sonuçlar, semptom yükünün (örneğin, daha yüksek VAS ve daha düşük SF-36 skorları) postmenopozal hastalarda daha fazla olduğu bulgularımızı desteklemektedir. Bu, menopoz sırasındaki hormonal değişikliklerin FM'yi yalnızca nöroendokrin yollarla değil, aynı zamanda biyokimyasal homeostazdaki bozulmalar yoluyla da etkileyebileceğini ve potansiyel olarak merkezi duyarlılığı ve kronik ağrıyı şiddetlendirebileceğini düşündürmektedir.

Fibromiyalji ve menopoz geçişi, yaygın ağrı, yorgunluk ve ruh hali bozuklukları gibi örtüşen semptomları paylaşır ve bu da genellikle tanısal karmaşıklığa yol açar. Histerektomi veya ooferektomi dahil olmak üzere doğal veya cerrahi menopozdan sonra semptomların şiddeti artabilse de, FM ve klimakterik sendrom ayrı klinik durumlar olarak kalmaktadır.

Mevcut kanıtlar, menopozal hormon tedavisini (MHT) FM için rutin bir tedavi olarak desteklememektedir. MHT, klimakterik semptomlar mevcut olduğunda uygun olabilir, ancak FM'ye özgü ağrı veya yorgunluk için etkili değildir. Bu nedenle, her iki durum bir arada mevcut olduğunda, doğru tanı ve kapsamlı tedavi planlamasına dikkat edilerek, kişiye özel ve multidisipliner bakım esastır ³⁰.

Sonuç olarak, menopoz durumu fibromiyalji semptomlarının şiddetini etkilemektedir. Bu nedenle, etkili tedavi için kapsamlı değerlendirme ve uygun tanısal ayrım çok önemlidir. Hasta sonuçlarını iyileştirmek için farmakolojik tedavi, fizik tedavi ve uygun olduğunda hormon replasman tedavisi dahil olmak üzere multimodal tedavi yaklaşımları düşünülmelidir.