Helicobacter pylori (HP), enfekte kişilerin mide mukozasında asemptomatik kolonize olduğu gibi gastrit, ülser ve hatta kansere neden olabilen Gram negatif, spiral şekilli, mikroaerofilik bir bakteridir ¹. Ürenin amonyağa hidrolizini katalize eden güçlü bir üreaz enzimine sahiptir ve böylece asit ortamında dahi üreme yeteneğine sahiptir ². Özellikle mide kanseri, dünya genelinde kanserle ilişkili ölüm nedenleri arasında önemli bir yere sahiptir ve bu kanserlerin %89’unun HP enfeksiyonu ile ilişkili olduğu bildirilmektedir ³. HP’nin dünya nüfusunun %50'sinden fazlasını kolonize ettiği düşünülmekte ve dolayısıyla peptik ülserlerin ve mide adenokarsinomunun en önemli nedenlerinden biri olarak bildirilmektedir. Prevalansı gelişmekte olan ülkelerde >%80'den, gelişmiş ülkelerde %6-25'e kadar değişmektedir; burada prevalans, artan hijyen ve sanitasyon ve muhtemelen artan antibiyotik kullanımı nedeniyle sürekli olarak düşmektedir ^2,4. Ayrıca, yaş, sosyoekonomik durum, coğrafi konum ve hijyen koşulları gibi faktörler de enfeksiyon riskini önemli ölçüde etkileyebilmektedir. Çocukluk çağında enfekte olan bireylerde, bakterinin uzun süreli kolonizasyonu sonucu kanser gibi ciddi komplikasyonların ortaya çıkma ihtimali artmaktadır ⁵. HP sıklığını saptayan çalışmalar, bölgenin altyapı ve sanitasyon konularındaki seviyesini, sosyoekonomideki iyiliğini, sağlıklı beslenme ve eğitim seviyelerindeki durumunu yansıtmaktadır. Ayrıca halk sağlığı açısından alınacak önlemler için kanıt olarak kullanılabilmektedir ¹.

HP enfeksiyonunun tanısı için klinik bulguların yanı sıra çeşitli testlerin yapılması gerekmektedir. HP enfeksiyonunun tespitinde invaziv ve non-invaziv olmak üzere farklı tanı yöntemleri kullanılmaktadır. Non-invaziv yöntemler içinde serolojik testler, üre nefes testi ve dışkı antijen testleri yer almaktadır ⁶. Üre nefes testi, yüksek duyarlılığı ve özgüllüğü nedeniyle en doğru invaziv olmayan test olarak kabul edilir ⁷. Ayrıca son yıllarda non-invaziv testlerden olan dışkı antijen testleri hem duyarlılık hem de spesifisite açısından üre nefes testi ile benzer performans göstermiştir. Bunun yanında, non-invaziv olması, kolay uygulanabilirliği ve maliyet etkinliği nedeniyle klinik uygulamalarda yaygın olarak tercih edilmektedir ⁸. İnvaziv yöntemler, üst gastrointestinal sistem endoskopisi ve biyopsi alınmasını gerektiren testlerdir. Hızlı üreaz testi ilk basamak invaziv tanı testlerinden biridir. Yine invaziv olarak histolojik incelemelerde yapılabilmektedir ³. Etkili bir tedavinin ve bakterinin yok edilmesinin doğrulanması, hastaların klinik sonuçları ve prognozu açısından uygun tanı yönteminin seçilmesi önemlidir. Bu çalışma, bir eğitim ve araştırma hastanesinde dışkı örneklerinde HP pozitifliğinin beş yıllık bir periyotta incelenmesini ve enfeksiyon prevalansı ile demografik özellikler arasındaki ilişkilerin değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Bu kapsamda, HP enfeksiyonunun toplumda yayılma düzeyini belirlemek, risk faktörlerini tanımlamak ve gelecekteki sağlık politikalarına katkı sağlamak hedeflenmiştir.

Bu çalışmada, Kırşehir Eğitim ve Araştırma Hastanesi Tıbbi Mikrobiyoloji Laboratuvarı’na 1 Şubat 2019-1 Şubat 2024 tarihleri arasında HP antijeninin varlığının araştırılması amacıyla gönderilen dışkı örneklerinin sonuçları retrospektif olarak incelenmiştir. Çalışmaya dahil edilen hastaların demografik verileri (yaş, cinsiyet, gönderilen klinik ve tanısı) hastane otomasyon sisteminden elde edilmiştir. Tekrarlayan örnekler çalışmaya dahil edilmemiştir. Dışkı örnekleri rutin laboratuvarda kalitatif olarak immünokromatografik tabanlı test olan HP antijenini saptayan kaset testi (Laboquick Helicobacter pylori antijen test, Türkiye) kullanılarak incelenmiştir. Kaset testinin çalışma protokolüne göre, gaita örnekleri tampon solüsyon içeren plastik şişeye aktarıldıktan sonra çalkalanmakta ve homojenize edildikten sonra test kartı üzerinde bulunan kuyucuğa 3-4 damla damlatıldıktan sonra 5-10 dakika beklenmektedir. Oda ısısında inkübasyondan sonra test kartı üzerinde yalnızca kontrol (C) kısmında renkli bandın oluşması sonucun negatif, hem kontrol (C) kısmında hem test (T) kısmında renkli bant oluşması sonucun pozitif olduğunu göstermektedir. Verilerin analizinde “IBM SPSS 30.0 (Statistical Package for Social Sciences, SPSS Inc., Şikago, ABD) paket programı kullanıldı. Tanımlayıcı istatistiklerdeki değişkenler olgu sayısı ve yüzde (%) olarak gösterildi. Verilerin analizinde frekans ve ki-kare testleri kullanıldı ve p <0,05 değeri istatistiksel olarak anlamlı kabul edildi.

Çalışma için Ahi Evran Üniversitesi Tıp Fakültesi Girişimsel Olmayan Klinik Araştırmalar Etik Kurul Başkanlığı’ndan 20/02/2024 tarih ve 2024-05/31 karar numarası ile etik kurul onayı alınmıştır. Yazarlar tarafından herhangi bir çıkar çatışması bildirilmemiştir. Proje için herhangi bir finansal destek alınmamıştır.

Tıbbi Mikrobiyoloji laboratuvarına beş sene içinde gönderilen 9387 gaita örneğine HP antijen testi çalışıldı. Bu örnekler arasında 743 (%7,9) hastaya ait HP antijen testi pozitif olarak saptandı. Hastalara ait demografik verilerin olduğu tablo 1 incelendiğinde, cinsiyetler, çocuk ve yetişkin hastalar, klinikler, tanılar ve numunenin geldiği mevsimler arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark olduğu belirlenmiştir. Yaş ortalaması 42 (0-93) olarak hesaplanmış olup, pozitiflik oranları çocuklarda (%4,9) yetişkinlere (%8,2) kıyasla anlamlı olarak düşük bulunmuştur (p <0,001). Cinsiyet bazında incelendiğinde, kadınlarda (%8,7) erkeklere (%6,8) göre daha yüksek bir pozitiflik oranı kaydedilmiştir (p <0,001). HP pozitifliği ile mevsimsel değişiklikler arasındaki ilişkiyi değerlendirmek için yapılan ki-kare testi sonucunda, kış aylarında pozitiflik oranının diğer mevsimlere göre anlamlı derecede yüksek olduğu tespit edilmiştir (p <0,001) (%9,4). HP pozitifliği farklı kliniklerden gelen örneklerde değişkenlik göstermekle beraber, test talebinin ve pozitifliğin daha çok İç Hastalıkları (%5,6) kliniğinden yapıldığı tespit edilmiştir. Hastaların tanı geçmişi incelendiğinde en çok gastroözofageal reflü (%3,9) öntanılı hastalarda pozitiflik saptanmıştır (Tablo 1).

Tablo 1: Toplam olgu ve pozitif hastalara ait demografik veriler (n (%)).

Dışkıda HP antijen testi çalışılmış toplam olguların ve pozitif hasta sayılarının yıllara göre değişimini gösteren şekilde, yıllık değerlerde bazı dalgalanmalar olmakla birlikte, özellikle son iki senede genel yükseliş eğiliminde olduğu tespit edilmiştir. Yıllar arasındaki bu değişimin istatistiksel olarak anlamlı olduğu bulunmuştur (p <0,001) (Şekil 1).

Şekil 1: Dışkıda HP antijen testi çalışılmış olgu sayısı ve pozitif hasta sayısının yıllara göre değişimi.

Hastalar arasında dışkıda HP antijen testi pozitif vaka sayısının o yaş grubundaki toplam test sayısına oranı incelendiğinde, özellikle 41-50 yaş aralığında daha fazla görüldüğü tespit edilmiştir (Şekil 2).

Şekil 2: Dışkıda HP antijen testi pozitif vaka sayısının o yaş grubundaki toplam test sayısına oranı.

Bu çalışmada, bir eğitim ve araştırma hastanesinin beş yıllık verilerinden dışkı örneklerinde HP antijen pozitifliği değerlendirilmiştir. 2015 yılında dünya çapında yaklaşık 4,4 milyar kişinin HP açısından pozitif olduğu tahmin edilmektedir. HP yaygınlığının ülkelere ve ülke içinde bölgelere göre farklılıklar gösterdiği bildirilmiştir. Afrika'da (%79,1), Latin Amerika-Karayipler'de (%63,4) ve Asya'da (%54,7) yüksek bulunurken, Kuzey Amerika (%37,1) ve Okyanusya'da (%24,4) düşük olduğu tespit edilmiştir. Amerika Birleşik Devletleri'nde yapılan çalışmada farklı ırk gruplarının farklı HP yaygınlığı olduğunu, beyaz ırkta yaygınlığın %18,4 ile %26,2 arasında ve beyaz olmayanlarda ise %34,5 ile %61,6 arasında ve Alaska Yerlisi nüfusunda %75’e kadar yükseldiğini bildirilmiştir ⁹. Benzer şekilde, Türkiye'de yapılan çalışmalarda HP pozitifliğinde hastaneye, şehre ve bölgeye göre farklılıklar bildirilmekle birlikte, bu oran %8,9-82,5 arasında değişmektedir ^10-17. Ayrıca hastanemizin verileri ile daha önce Kasım 2009 - Haziran 2010 yılları arasında yapılmış bir çalışmada bu oran %25,2 olarak tespit edilmiştir ¹⁸. Çalışmamızda pozitiflik oranları %7,9 olarak bulunmuş olup, bu oran önceki çalışmalarla kıyaslandığında düşüktür. Bu durum, yerel faktörler, hijyen uygulamaları ve sağlık hizmetlerine erişimdeki farklılıklarla açıklanabilir. Ayrıca, dışkı antijen testi her ne kadar güvenilir olsa da, biyopsi gibi invaziv tanı yöntemlerine kıyasla farklı sonuçlar verebilmesi, yöntemler arasındaki duyarlılık ve özgüllük farklılıkları, hijyen konusunda artan farkındalık, daha iyi beslenme ve endikasyonsuz antibiyotik kullanımının yaygınlaşması gibi nedenler de etkili olabilir.

Pediatrik ve yetişkin popülasyonlarda HP enfeksiyonunun yaygınlığındaki cinsiyet farklılıklarını araştıran bir makalede toplam 244 farklı çalışmanın sistematik incelemesi yapılmış ve bunun sonucunda hem çocuklarda hem de yetişkinlerde erkek cinsiyette HP enfeksiyonu daha yüksek bulunmuştur ¹⁹. Hem çalışmamızda hem de ülkemizde yapılan çalışmalar incelendiğinde ise kadın hastalarda oranın daha yüksek olduğu tespit edilmiştir ^10-17. Bu bulgular, incelenen popülasyona özgü sosyokültürel veya biyolojik faktörleri yansıtabileceğini düşündürmüştür. Örneğin, kadınların sağlık hizmeti arama ve kullanma eğilimi daha sık test yapılmasına ve daha erken tespit edilmesine yol açabilir. Alternatif olarak, bağırsak mikrobiyotasını ve bağışıklık tepkilerini etkileyen beslenme alışkanlıkları veya hormonal faktörler de rol oynayabilir. Bu gözlemi açıklığa kavuşturmak için cinsiyete özgü risk faktörlerini araştıran daha fazla çalışmaya ihtiyaç vardır.

HP enfeksiyonunun genellikle çocukluk döneminde edinildiği ve gelişmekte olan ülkelerin çocuklarında yüksek prevalans gösterdiği bildirilmiştir. Bu durum, hijyenik koşulların kötü olması ve kalabalık yaşam koşulları ile ilişkilendirilmiştir ²⁰. Özellikle düşük sosyoekonomik geçmişe sahip bireylerde enfeksiyon prevalansının yaşla birlikte arttığı bildirilmiştir ²¹. Çalışmamızda 18 yaş altı hastalarda oran yetişkinlere oranla daha düşük bulunmuştur (Tablo 1). Sakman ve ark. ¹² yaş gruplarına göre HP pozitifliğini incelenmiş; 20 yaş altı grupta %56,2, 21-40 yaş grubunda %57,7, 41-60 yaş grubunda %59,2 ve 60 yaş üstü grupta da %57,3 oranında HP pozitifliği tespit edilmiştir. Çıkman ve ark.’nın ²² yaptığı çalışmada HP pozitifliğinin en çok 26-35 yaş grubunda olduğu ve daha sonraki yaş gruplarında düz bir plato çizerek 56 yaş üstü grupta ise azaldığı gözlemlenmiştir. Vural ve ark.’nın ¹³ çalışmasında en fazla 40-49 yaş arasında pozitiflik oranı görülmüştür. Kırşehir ilinde daha önce yapılan çalışmada daha çok 70 yaş ve üstü hastalarda sık görüldüğü bildirilmiştir ¹⁸. Çalışmamızda ise yaşla birlikte HP pozitiflik oranı artmış, en fazla 41-50 yaş aralığında tespit edilmiş ve sonraki yaş aralıklarında azalma gözlemlenmiştir (Şekil 2). Bu yaşa bağlı eğilim, zamanla bakteriye kümülatif maruziyetin arttığını gösteren önceki çalışmalarla tutarlıdır. Ancak yaşlı popülasyonlardaki düşüş daha fazla araştırmayı gerektirmektedir. Bu durum, HP ile ilişkili komplikasyonları olan yaşlı bireylerin daha erken ölüm oranları nedeniyle yeterince temsil edilmiyor olabileceği ve yaşlı yetişkinlerin genellikle çeşitli rahatsızlıklar için antibiyotik tedavisi alması, bu da potansiyel olarak HP kolonizasyonunu azaltmış olabileceği şeklinde yorumlanmıştır.

HP pozitifliğinin mevsimlere göre farklılık göstermesi çalışmanın dikkat çeken bir diğer bulgusudur. Dominguez-Bello ve ark. ¹⁴ 2002 yılındaki çalışmalarında yağmurlu mevsimlerde ve Selek ve ark.’nın (23) yaptığı çalışmada ise kış mevsiminde yüksek HP pozitifliği saptanmıştır. Çalışmamızda kış aylarında pozitiflik oranının diğer mevsimlere göre anlamlı derecede yüksek olduğu tespit edilmiştir (p <0,001). Bu bulgu, mevsimsel faktörlerin HP enfeksiyonunun yaygınlığını etkileyebileceğini göstermektedir. Kış mevsiminde, soğuk hava koşullarının hijyen ve beslenme şartlarını olumsuz etkilemesi ve mevsimsel dalgalanmaların bağışıklık sistemi fonksiyonunun etkilenmesine neden olması nedeniyle oranların daha yüksek olabileceği düşünülmüştür.

Bahçeci ve ark. ¹⁰ yaptıkları çalışmada 2013 yılından 2019 yılına kadar HP pozitifliğinin dalgalı seyir gösterdiğini, ancak son yıllarda artma eğiliminde olduğunu bildirmiştir. Çiftçi ve ark.’nın ¹⁵ 2013 ve 2018 yılları arasında yaptığı çalışma verilerine göre HP pozitifliğinin yıllara bağlı olarak azaldığı görülmüştür. Karapınar ve ark. ¹⁶ yaptığı çalışmada 2014-2018 yılları arasında pozitiflik oranları sırasıyla %14,9, %37,2, %35,9, %29,6, %34,9 olup dalgalı seyir göstermiştir. Çalışmamızın verilerinde ise 2021 sonrası üç yılda HP oranında artış gözlenmiştir. 2024 yılı verileri sadece bir aylık veriyi yansıttığı için genelleme yapmak için yetersiz veri sağlamaktadır. Hem önceki çalışmalarda hem de bizim çalışmamızda görüldüğü üzere, yıllar içindeki bu değişimin, test sonuçlarında yanlış negatiflik, örneklerin saklanma ve laboratuvara ulaştırılma koşulları gibi çevresel faktörler, antibiyotik kullanımı gibi hastaya ait faktörler ve yıl içindeki test istem sayısındaki değişiklikler gibi etkenlerden kaynaklanmış olabileceği düşünülmektedir.

Çalışmanın Sınırlılıkları

Çalışmamızın bazı sınırlamaları bulunmaktadır:

Veriler retrospektif olarak toplandığından, çalışma değişkenleri üzerinde müdahale ya da kontrol sağlanamamıştır.

Sadece bir eğitim ve araştırma hastanesine ait veriler incelendiği için, sonuçlar daha geniş bir popülasyona genellenemeyebilir.

Çalışmada kullanılan HP antijen testi, diğer tanı yöntemleriyle karşılaştırıldığında bazı durumlarda yanlış pozitif ya da negatif sonuçlar verebilir.

Mevsimsel farklılıklar ve bireylerin sosyoekonomik durumları, enfeksiyon oranlarını etkileyebilecek ancak çalışma kapsamında detaylı olarak analiz edilememiş değişkenlerdir.

Bu çalışma, bölgesel olarak HP enfeksiyonunun yaygınlığını vurgulayarak halk sağlığının kontrolü için kritik veriler sağlamaktadır. Gözlemlenen cinsiyet, yaş ve mevsimsel özellikler ile zamansal dalgalanmalar HP yaygınlığının dinamik doğasını vurgulamaktadır. Bu bulgular, toplum sağlığını iyileştirmeye yönelik müdahaleleri şekillendirmek için gerekli olan bilgi birikimine önemli katkı sağlamaktadır. Gelecekte, daha geniş popülasyonları kapsayan ve farklı tanı yöntemlerini içeren çalışmaların yapılması, bu enfeksiyonun kontrolü ve önlenmesi için kritik öneme sahiptir.