Pineal bez, ışık ve karanlık ortamlara göre, endokrin ve diğer birçok sistemin fonksiyon değişimlerini düzenler ve bunu yaparken de hem günlük hem de mevsimsel bir biyoritm gösterir. Pineal bezden iki grup endojen madde (indolamin ve peptidler) salgılanmaktadır. Sirkadiyan bir ritimde ve karanlıkta bu bezden salgılanan başlıca hormon, 232 molekül ağırlıklı bir indol türevi olan melatonindir ^1-3. Pineal bez ve onun asıl hormonu olan melatonin, endokrin ritmin düzenlenmesi, antigonadal aktivite, serbest oksijen radikallerinden korunma ve değişik immun fonksiyonların nöroendokrin düzenlenmesini içeren fizyolojik durumlarda görev almaktadır ^1-5.

Deneysel olarak yapılan çalışmalarda, melatonin hormonunun uterus yapı ve fonksiyonları üzerine etkilerinin olduğu bildirilmiştir. Bu çalışmalarda, uterusun endometriyal ve miyometriyal tabakalarında melatonin reseptörlerinin bulunduğu ve melatoninin uterus üzerindeki etkilerini bu reseptörler aracılığıyla gösterdiği ifade edilmiştir ^6-8. Ayrıca, dışarıdan uygulanan melatonin hormonunun uterus düz kas kontraksiyonlarını inhibe ettiği de bildirilmiştir ^9-11. Diğer bir çalışmada ise, pineal bezin yeteri kadar melatonin salgılayamaması sonucunda spontan abortus gelişebileceği ileri sürülmüştür ¹².

Pinealektomi veya melatonin hormonunun uterus üzerine olan etkileri ile ilgili olarak daha önce yapılmış çalışmalarda, daha çok hormonun fizyolojik etkileri vurgulanmıştır. Yaptığımız bu çalışmada ise, pinealektomili sıçanlara ait uterusun mikroskobik olarak incelenmesi amaçlanmıştır.

Çalışmamızda 180-200 gr ağırlığında ve 4 aylık olan toplam 14 adet Wistar-Albino cinsi dişi sıçan kullanıldı. Hayvanlar iki eşit gruba ayrıldı. Grup I’deki sıçanlar kontrol (shampinealektomi) olarak kullanıldı. Grup II’deki sıçanlara ise cerrahi olarak pinealektomi yapıldı. Bir aylık deney süresi sonunda proöstrus evresindeki sıçanlar Rompun/Ketamin kombinasyonu ile genel anestezi altına alındıktan sonra 0.2 M fosfat tamponunda hazırlanmış % 2.5’luk gluteraldehit kullanılarak vasküler perfüzyonla öldürüldü. Bütün hayvanların uterusları çıkartılıp çevre dokulardan ayıklandıktan sonra tartıldı. Daha sonra uterus doku örnekleri rutin ışık mikroskobik takip serilerinden geçirilerek parafine gömüldü. Parafin bloklardan 5 mikron kalınlığında kesitler alınarak Hematoksilen-Eosin (H.E.) ve Masson’un üçlü boyası ile boyandı ve preparatlar Olympus BH-2 araştırma mikroskobunda incelenip fotoğraflandı.

Uterus ağırlıklarının (g/100 g vücut ağırlığı) istatistiksel değerlendirmesi Student t testi kullanılarak yapıldı. Veriler ortalama ± standart hata olacak şekilde grafik haline getirildi. 0.05’ten küçük p değeri istatistiksel olarak anlamlı kabul edildi.

Çalışmamızda, pinealektomili sıçanların uterus ağırlıklarında, kontrol (sham-pinealektomi) grubuna göre istatistiksel olarak anlamlı bir artışın (p<0.001) meydana geldiği gözlendi (Şekil 1).

Kontrol (sham-pinealektomi) ve pinealektomi yapılan grupların uterus ağırlıkları. * p<0.001

Işık mikroskobik incelemelerde, kontrol (shampinealektomi) grubuna ait sıçanların uterus dokusu histolojik olarak normal görünümdeydi. Endometriyum tabakasındaki bezlerin kıvrımlı bir yapıda olduğu görüldü (Şekil 2). Benzer şekilde, miyometriyum tabakası da normal görünümlü olarak ayırt edildi (Şekil 3).

Kontrol grubuna ait uterus dokusunun görünümü. Endometriyum tabakasında bezler kıvrımlı (ok) normal yapıda izlenmekte. H.E. X10.

Kontrol grubuna ait miyometriyum tabakasının görünümü. H.E. X10.

Pineal bezi çıkartılan sıçanlara ait uterus dokusunun yapısı incelendiğinde ise, endometriyumdaki bağ dokusu hücrelerinde artış ve endometriyal bezlerin genişleyip kistik bir yapı haline dönüştüğü gözlendi (Şekil 4,5).

Pinealektomi sonrası endometriyumun yüzeyel tabakasında bağ dokusu hücrelerinde artış (ok) ve bezlerde dilatasyon (yıldız) dikkati çekmekte. H.E. X10.

Pinealektomi sonrası endometriyal bezlerin genişleyip kistik bir hal aldığı (yıldız) izlenmekte. Masson’un üçlü boyası X10.

Ayrıca, miyometriyum tabakasındaki kan damarları da kontrol grubuna göre daha dolgun olarak ayırt edildi (Şekil 6).

Pinealektomi sonrası miyometriyum tabakasında dolgun kan damarları (ok) göze çarpmakta. H.E. X10.

Pineal bez ve onun asıl hormonu olan melatoninin, endokrin ritmin düzenlenmesi, antigonadal aktivite, serbest oksijen radikallerinden korunma ve değişik immun fonksiyonların nöroendokrin düzenlenmesini içeren fizyolojik durumlarda görev aldığı yapılan çalışmalarda bildirilmiştir ^1-5. Ayrıca, melatonin hormonunun uterus yapı ve fonksiyonları üzerine de etkilerinin olduğu belirtilmiştir ^6-11.

Melatonin uterus fonksiyonları üzerine olan inhibitör etkilerini, reseptörleri aracılığıyla göstermektedir. Gebe ve gebe olmayan kadınların miyometriyumunda melatonin reseptörlerinin olduğu ve bu reseptörler aracılığıyla hormonun miyometriyum kasılmalarını inhibe ettiği belirtilmiştir [<6>]. Yine deneysel olarak sıçanlar üzerinde yapılan çalışmalarda, uterus endometriyumundaki hücre proliferasyonunun melatonin ile engellendiği bildirilmiştir ^7,8. Benzer şekilde, melatoninin doza bağlı olarak gebe ve gebe olmayan sıçanların miyometriyumunda kontraksiyonları inhibe ettiği ifade edilmiştir ^9,10,13.

Yapmış olduğumuz bu çalışmada ise, pineal bezi çıkartılan sıçanlarda endometriyum hiperplazisini gösteren histolojik bulgular tespit edildi. Yani pinealektomi sonrası uterus endometriyum tabakasındaki bağ doku hücrelerinde ve kistik endometriyal bezlerde artışın meydana geldiği görüldü. Ayrıca, miyometriyum tabakasındaki kan damarlarının da kontrol grubuna göre dolgun olduğu tespit edildi.

Vriend ve ark. ¹⁴ dişi Syrian hamsterler üzerinde yaptıkları çalışmalarında, melatonin enjeksiyonunun uterusta atrofiye sebep olduğunu bildirmişlerdir. Lawson ve ark. ¹⁵ da, Golden hamsterlerde melatonin uygulanmasından 8 hafta sonra uterus ağırlığında azalma meydana geldiğini ifade etmişlerdir. Reiter ve ark. ¹⁶, günün 23 saati boyunca karanlıkta tutulan dişi hamsterlerin üreme organlarında involusyonun meydana geldiğini ve bu involusyonun pinealektomi ile önlendiğini bildirmişlerdir. Yapmış olduğumuz bu çalışmada da, pinealektomi sonrası uterus ağırlığında artışın olduğu tespit edildi. Bu yüzden, çalışmamızın bulguları yukarıdaki araştırmalarla ^14-16 uyum göstermektedir.

Melatonin-uterus ilişkisi ile ilgili olarak klinik çalışmalar da mevcuttur. Karasek ve ark. ¹⁷, endometriyal kanserli hastalarda melatonin sekresyonunun düşük olduğunu bildirmişlerdir. Sandyk ve ark. ¹⁸ da, endometriyal karsinom gelişiminde yeterince melatoninin salgılanamama durumunun etken faktörlerden biri olacağını vurgulamışlardır. Ayrıca, melatonin sekresyonundaki azalmaya bağlı olarak endometriyal hiperplazinin meydana geldiğini tespit etmişlerdir. Yapmış olduğumuz bu çalışmada da, pinealektomi sonrası endometriyal bağ doku hücrelerinde ve kistik endometriyal bezlerde artışın meydana geldiği gözlendi. Pinealektomi sonrası tespit ettiğimiz histolojik bulgular yukarıdaki klinik araştırmalarla ^17,18 paralellik göstermektedir.

Sonuç olarak, ışık mikroskobik düzeyde yapmış olduğumuz bu çalışmada, pinealektomi sonrası uterus endometriyumunda hiperplazinin meydana geldiği görüldü ve buna azalmış melatonin seviyesine bağlı olarak antigonadal aktivitesindeki gerilemenin neden olabileceği düşünüldü.