Kronik böbrek yetmezliği glomerüler filtrasyon değerinde azalmanın sonucu böbreğin sıvı-solüt dengesini ayarlama ve metabolik-endokrin fonksiyonlarında kronik ve ilerleyici bozulma hali olarak tanımlanır. Glomeruler filtrasyon değeri 5- 10 ml/dakikaya inince son dönem böbrek yetmezliğinden bahsedilir ve hastalar diyaliz, böbrek transplantasyonu gibi renal replasman tedavilerine ihtiyaç duyarlar ¹. Kronik böbrek yetmezliği hastalarında tıbbi nedenler ile hastaneye yatırılan son dönem böbrek yetmezlikli hastaların yaklaşık %10’unda psikiyatrik bir bozukluk vardır. Diyaliz hastalarında karşılaşılan en önemli psikolojik sorunlar depresyon, demans, ilaç ve alkol ile ilişkili bozukluklar, anksiyete ve kişilik problemleridir. Eğer farkına varılmaz ve tedavi edilmezse diyalizin sonlandırılmasına ya da intihara yol açabileceği için depresyon en önemli psikolojik problemdir. Depresyon diyaliz hastalarında en sık karşılaşılan psikolojik komplikasyon olup genellikle gerçekte var olan, var olma ihtimali olan veya hayal edilen bazı kayıplara karşı bir yanıttır ². İnsidansı %5-%60 arasında değişir. Depresyon böbrek fonksiyonlarını, fiziksel ve düşünsel yeteneklerini, seksüel fonksiyonlarını, iş, aile ve toplum hayatındaki rolünü kaybetmesine bağlıdır ve depresyon hastanın başlangıçta sahip olduğu tıbbi hastalığın verdiği sıkıntılarla tetiklenir. Depresyonun semptomları, umutsuzluk yada karamsarlık duyguları, uyku bozukluğu yada çok uyuma, yorgunluk, ilgi kaybı, iştah kaybı yada çok yeme, ağrı ve sancı, konsantrasyonda zorlanma, ölüm veya intihar düşünceleri, suçluluk ve işe yaramazlık dugusu, psikomotor ajitasyon veya geriliktir ³.

Anksiyete sıkıntı, bunaltı, endişe, kaygı, dilimizde anksiyete karşılığı olarak kullanılan kelimelerdir. Hastalar bu durumu "kötü bir şey olacakmış hissi", "hoş olmayan bir endişe hali" ya da "nedensiz bir korku" şeklinde ifade ederler. Psikiyatrik açıdan anksiyete, somatik belirtilerin de eşlik ettiği, normal dışı, nedensiz bir tedirginlik ve korku hali diye tanımlanabilir. Kişi huzursuzdur, kötü bir şey olacağından endişe etmektedir, ancak bu durumu açıklayacak nesnel bir tehlike ya da tehdit kaynağı gösterememektedir ⁴. Kronik böbrek yetmezliği olan hastalarda sosyal konum, iş, uzun dönem sağlık durumu, erken mortalite, finansal durumlar ve diyalize girme ile ilişkilidir. Görüşmeler, davranış tedavisi ve stres azaltıcı tekniklerle genellikle tedavi edilir ³.

Bu çalışmada, hemodiyaliz ünitesinde tedavi gören kronik böbrek yetmezliği olan hastaların çeşitli değişkenlere göre depresyon ve anksiyete düzeyleri incelenmiştir.

Kronik böbrek yetmezliği olan hastaların, çeşitli değişkenlere göre depresyon ve anksiyete düzeylerini belirlemek amacıyla yapılan bu araştırma, 2005 yılında Siirt ve Batman Devlet Hastanelerinin hemodiyaliz ünitelerinde tedavi gören 59 hastanın tamamı üzerinde yapılmıştır. Çalışmaya alınan hastalar anket konusunda bilgilendirilmiş ve onlardan gönüllü onayı alınmıştır. Anket formları diyalizden önce hastalar tarafından, ancak gerektiğinde diyaliz ünitesinden sorumlu doktorun yardımı ile doldurulmuştur. Hastaların kişisel kayıtları hastane kayıtlarından alınmıştır.

Araştırmanın bağımlı değişkenleri, BDÖ ve BAÖ puanlarıdır. Bağımsız değişkenler, cinsiyet, medeni durum, yerleşim birimi, gelir durumu, eğitim düzeyi, yaş, meslek ve diyalize girme süreleri (ne kadar süredir diyaliz aldıkları) ile ilgili durumlardır. Depresyon ve anksiyete düzeylerini ölçmek için daha önce ülkemizde geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmış BDÖ ve BAÖ kullanılmıştır. BDÖ ve BAÖ dört kendini değerlendirme maddesinin yer aldığı Likert tipinde 21 maddeden oluşan, 0-3 arası puan ile değerlendirilen ölçeklerdir. BDÖ’nün geçerlik ve güvenirlik çalışması Tegin ve Hisli tarafından yapılmış ve ülkemiz için kesme noktasının 17 olarak kabul edildiği belirtilmiştir ⁵. Beck ve arkadaşları (1996) tarafından BDÖ’den alınan puanlara göre depresyon düzeyleri;00-13 puan depresyon yok, 14-19 puan düşük, 20-28 puan orta, 29-63 puan yüksek derecede depresyon şeklinde sınıflandırılmıştır ⁶. BAÖ’nün geçerlilik ve güvenilirlik çalışması, Ulusoy ve arkadaşları (1998) tarafından yapılmıştır ⁷. BAÖ’den alınan puanlara göre hastaların anksiyete düzeyleri;0–17 puan düşük, 18–24 puan orta, 25 ve + puan yüksek derecede anksiyete şeklinde sınıflandırılmıştır. Bu ölçek puanlarının yüksek olması depresyon ve anksiyetenin şiddetini gösterir. BDÖ ve BAÖ puanlarının hesaplanmasından sonra bu puanların diğer değişkenlerle ilişkisi değerlendirilmiştir. Bilgisayar ortamında SPSS 12.0 programı ile çözümlenen veriler t-testi, Korelasyon Analizi ve Kruskal Wallis H-Testinden yararlanılarak yorumlanmıştır. Ölçeklerin iç tutarlılığını ve homojenliğini değerlendirmede Cronbach Alfa Yöntemi uygulanmış, anlamlılık düzeyi 0.05 olarak alınmıştır.

Araştırmaya Siirt ve Batman Devlet Hastaneleri diyaliz ünitesinde tedavi gören kronik böbrek yetmezliği olan 59 (32 kadın, 27 erkek, yaş ortalaması=47.27±13.55) hastanın tamamı alınmıştır. Hastalardan %84.7’si evli, %15.3’ü bekar; %49.2’si ev hanımı, %5.1’i memur, %16.9’u serbest, %34’ü çiftçi, %22’si çalışmıyor, %3.4’ü de emeklidir; %20.3’ü köyde, %16.9’u ilçede, %62.7’si il merkezinde ikamet etmektedir; %50.8’i okur-yazar değil, %35.6’sı ilköğretim mezunu olup hastaların %40.6’sının 0-2 yıl arası, %25.5’inin 3-4 yıl arası, %15.3’ünün 5-6 yıl arası ve %18.6’sının da 7 yıldan fazla süredir diyalize girdikleri belirlenmiştir. Diyaliz alma süreleri ile BDÖ ve BAÖ puanları arasında pozitif yönde zayıf ve istatistiksel olarak anlamlı olmayan bir ilişki bulunmuştur (p>0.05).

Kronik böbrek yetmezliği olan hastaların BDÖ ile BAÖ puanları arasında pozitif ve orta düzeyde istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmıştır (r=0.541, p<0.01). BDÖ puan ortalaması 15.18±8.67 (0-35), BAÖ puan ortalaması ise 20.27±10.84 (0-51) olarak hesaplanmıştır. %47.5’i BDÖ’den 00-13 puan, %27.1’i 14-19 puan, %18.6’sı 20-28 puan, %6.8’i 29-63 puan arasında, BAÖ’den ise %45.8’i 17 puandan düşük, %25.4’ü 18-24 puan, %28.8’i 25-30 puan arasında almıştır.

BDÖ ve BAÖ puan ortalamalarının cinsiyet, medeni durum ve gelir durumuna göre farklılık gösterip göstermediğini belirlemek için bağımsız t-testi uygulanmıştır. Yapılan uygulamaya ilişkin bulgular Tablo 1’de yer almaktadır. Buna göre, BDÖ puan ortalaması kadınlarda, evlilerde ve gelir durumu düşük olanlarda, BAÖ puan ortalaması da kadınlarda, bekarlarda ve gelir durumu düşük olanlarda diğer gruplara oranla daha yüksektir, ancak gruplar arasındaki bu fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (p>0.05).

Tablo 1: Diyaliz Hastalarının Cinsiyet, Medeni Durum ve Gelir Durumuna Göre BDÖ, BAÖ Puanlarının İncelenmesi

BDÖ ve BAÖ puan ortalamalarının yerleşim birimine, eğitim ve meslek durumuna göre farklılık gösterip göstermediğini belirlemek için Kruskal Wallis H-Testi uygulanmıştır. Yapılan uygulamaya ilişkin bulgular Tablo 2’de yer almaktadır. BDÖ ve BAÖ puanları eğitim düzeyi düşük olanlarda lise ve üstü mezunlarına oranla daha yüksektir. Gruplar arasında görülen BDÖ puanları arasındaki bu fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuş (p<0.05), BAÖ puanları arasındaki fark anlamlı bulunmamıştır (p>0.05).

Tablo 2: Diyaliz Hastalarının Yerleşim Birimi, Eğitim Durumu ve Meslek Durumlarına Göre BDÖ, BAÖ Puanlarının Karşılaştırılması

Hastaların yaşları, dört grupta (19-32 yaş arasındakiler birinci grup, 33-46 yaş arasındakiler ikinci grup, 47-60 yaş arasındakiler üçüncü grup, 61-74 yaş arasındakiler dördüncü grup) tekrar sınıflandırılmıştır. Buna göre, ilk üç yaş grubunda BDÖ puan ortalamasının 11.50 ile 17.54 arasında, BAÖ puan ortalamasının ise 16.42 ile 22.27 arasında değiştiği görülmüştür. BDÖ ile BAÖ puan ortalamalarının 47-60 yaş aralığında en yüksek düzeyde olduğu, BDÖ puan ortalamasının 60 yaşından sonra düştüğü belirlenmiştir.

Hemodiyaliz ülkemizde son dönem böbrek yetmezliği gelişen hastalarda en sık uygulanan renal replesman yöntemidir. Hemodiyaliz olanakları ve hasta sayısındaki artışın yanı sıra, daha kaliteli diyaliz sunulması konusunda önemli gelişmeler devam etmektedir. Türkiye’de 2002 yılı sonu itibariyle düzenli hemodiyaliz programında olan hasta sayısı 20.600 iken, bu sayı 2004 yılında 29.775’e yükselmiştir ^8,9. Buda kronik böbrek yetmezliği olan hasta sayısının gün geçtikçe arttığını göstermektedir.

Depresyon ve anksiyete gibi psikolojik hastalıklar diyaliz hastalarında birbirine eşlik eden ve çok rastlanan problemlerdendir ¹⁰. Diyaliz hastalarında normal topluma oranla depresyon ve anksiyete daha çok görülmektedir. Bunların gerek yatarak ya da ayakta tedavileri, gerekse aramızda yaşayan insanlardaki birlikte bulunma prevelansının belirlenmesi, birlikte bulunduklarında hasta üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi hem klinik hem de akademik yönden gereklidir ¹¹. Dünya Sağlık Örgütünün (WHO) bir araştırmasında (Sartorius, Ustun, Lecrubier, & Wittchen, 1996) temel sağlık alanında depresyonun en çok görülen fizyolojik hastalıklardan biri olduğu ve dünyada görülen bütün hastalıklar içerisinde %10.4’lük bölümü oluşturduğu bildirilmiştir. Depresyon ile ilgili kendini değerlendirme ölçekleri sağlık alanında bu hastalığın teşhisinde ve hastalık düzeyinin belirlenmesinde oldukça önemlidir ¹².

Siirt ve Batman Devlet Hastaneleri hemodiyaliz ünitesinde tedavi gören kronik böbrek yetmezliği olan hastalarının depresyon ve anksiyete düzeylerinin cinsiyet, medeni durum, yerleşim birimi, gelir durumu eğitim düzeyi, yaş, meslek ve diyalize girme süreleri gibi değişkenlere göre incelenmesi amacıyla yapılan bu çalışmada hastaların tamamına BDÖ ve BAÖ uygulanmıştır. Ölçek formları hastalardan sözlü onay alınıp diyalizden önce hastalara dağıtılarak doldurmaları istenmiştir, ancak gerektiğinde diyalizden sorumlu doktor tarafından doldurulmuştur. Hastaların psikiyatrik ilaç kullanımı ve psikiyatrik öykü ve tanıları ile ilgili bilgiler araştırmanın yapıldığı Devlet Hastanelerinde Psikiyatri uzmanının olmaması nedeniyle çalışmanın kısıtlılığı olarak belirlenmiştir.

Araştırmada hastaların BDÖ puan ortalaması 15.18±8.67, BAÖ puan ortalaması 20.27±10.84 olarak hesaplanmıştır. Bu bulgular yapılmış diğer çalışmalarla benzerlik göstermektedir ^13,14. Levenson ve Glocheski, depresyonun kronik hastalıklarda çok rastlanan fizyolojik bir belirti olduğunu ve diyaliz hastalarında oldukça farklı oranlar gösterdiğini (%30 ile %100 arasında), bu farklılığın depresyon durumlarını belirlemede kullanılan tanımlardan ve ölçümlerden kaynaklanabileceğini ifade etmişlerdir. Örneğin, Smith ve arkadaşları, Beck Depresyon Envanterini kullandıkları çalışmalarında, diyaliz hastalarının %47’sinde, Çoklu Etki Belirleme Kontrol Listesi (Multiple Affect Adjective Checklist) kullandıklarında %10’unda, DSM-III ölçütlerine göre %5’inde depresyon belirlendiğini göstermiştir ¹⁵. BDÖ ve BAÖ uyguladığımız bu çalışmada; diyaliz hastalarının, %50.8’inde (n=30) düşük, %49.2’sinde (n=29) orta ve ağır düzeyde depresyon olduğu saptanmıştır.

Watson ve Clark, depresyon ile örtüşen ve hemen hemen ona en yakın olan fizyolojik yapının anksiyete olduğunu, genellikle depresyonun anksiyete ile ilişkilendirildiğini bildirmiştir ¹⁶. Araştırmada BDÖ ile BAÖ puanları arasında pozitif ve anlamlı bir ilişki saptanmıştır (r=0.541, p<0.01). Buna göre, toplumumuzu tehdit eden depresyon ve anksiyete gibi psikolojik hastalıkların, diyaliz hastalarında birbirinin tetikleyicisi yapılar olduğu söylenebilir.

Nour çalışmasında, diyaliz hastalarında depresyon prevelansınının %62 olduğunu ¹⁰, ülkemizde yapılan bir çalışmada ise orta ve ağır düzeyde depresyonu olan diyaliz hastalarının oranının %67.5 olduğu bildirilmektedir ¹⁷. Araştırmamızda, hastaların %45.8’inde düşük, %25.4’ünde orta, %28.8’inde yüksek derecede anksiyete olduğu belirlenmiştir. Diyaliz hastalarında, makineye bağımlılık, otonominin sınırlanması, sağlıklarını, fiziksel güçlerini, cinsel potansiyellerini, aile düzenlerini, çalışabilme yeteneklerini kaybetme düşüncesi, depresyon ve anksiyete düzeylerini önemli derecede etkilemektedir.

Kadınlarda erkeklere oranla daha fazla depresyon ve anksiyete görüldüğü bildirilmektedir ^5,18. Araştırmamızda BDÖ puanı kadınlarda 15.46±9.07, erkeklerde 14.85±8.34, BAÖ puanı kadınlarda 21.75±11.81, erkeklerde 18.51±9.48 bulunmuş olup karşılaştırıldığında bu farkın istatistiksel olarak anlamlı olmadığı görülmüştür. Cinsiyete göre BDÖ puanları arasındaki bu farklılık literatürdeki diğer çalışmalarla tutarlıdır. Brems, Nolen-Hoeksema tarafından yapılan bir çalışmada, kadınlarda erkeklere oranla iki kat fazla depresyon görüldüğü bildirilmektedir ¹². Kadınların aynı anda hem anne, hem eş, hem de iş kadını rollerini üstlenmek zorunda kalmalarından ötürü, daha fazla strese maruz kalmaları bunda önemli bir etken olabilir.

Araştırmada evlilerin BDÖ puanı bekarlara oranla daha yüksek, BAÖ puanı ise evlilere oranla daha düşük olup karşılaştırıldığında bu farkın anlamlı olmadığı belirlenmiştir. Yapılan çalışmalarda, evlilerde depresyonun bekarlara oranla daha çok görüldüğü ¹⁹, bunun yanında bekarların anksiyete eğiliminin evlilerden daha yüksek olduğu bildirilmektedir ¹⁷. Evlilerin sorumluluklarının ve geleceğe yönelik kaygılarının daha fazla olmasından ötürü depresyon düzeylerinin yüksek olabileceği söylenebilir. BDÖ ve BAÖ puanları eğitim düzeyi düşük olanlarda lise ve üstü mezunlarına oranla daha yüksektir. Bunun nedeni olarak, lise ve üstü mezunlarının, kendi özdenetimlerini sağlayabilmeleri, iş bulma olanaklarının daha fazla olması ve geleceğe ilişkin umutlarını gerçekleştirmede eğitim düzeyi düşük olanlara göre daha şanslı olmaları gösterilebilir.

Kronik böbrek yetmezliği olan hastalara ne zamandır diyalize girdikleri sorulmuş ve bu doğrultuda, hastaların %40.6’sının 0-2 yıl arası, %25.5’inin 3-4 yıl arası, %15.3’ünün 5-6 yıl arası ve %18.6’sının da 7 yıldan fazla süredir diyalize girdikleri, bu süre arttıkça depresyon ve anksiyete düzeylerinin yükseldiği belirlenmiştir. Diyaliz alma süreleri ile BDÖ ve BAÖ puanları arasında pozitif yönde zayıf bir ilişki bulunmuştur. Bu bulgu literatürdeki diğer çalışmalarla paralellik göstermektedir ^20,21,22

Gelir durumu düşük (≤500) olan hastaların BDÖ ve BAÖ puanları diğer gelir durumlarına oranla daha yüksektir. Bu bulgu yapılan diğer çalışmalarla benzerlik göstermektedir ²³. Bunun nedeni yapılan gözlem ve görüşmelere dayanarak hastaların yoğun iş kaybı ve kronik bir rahatsızlığa sahip olmanın bilincinde olmayla birlikte hastalığın ekstra giderlere sebebiyet vermesi olabilir.

Araştırmamızda, hastaların yaşına göre BDÖ ve BAÖ puanları değerlendirildiğinde; ilk üç yaş aralığında (19-32, 33- 46, 47-60) yaşın artmasıyla doğru orantılı olarak depresyonun da arttığı saptanmıştır. Dördüncü yaş aralığındaki (61 ve üstü ) grubun BDÖ puanı ilk iki yaş grubundan yüksek, fakat üçüncü yaş aralığındaki BDÖ puanından daha düşüktür. Ayrıca, en düşük BAÖ puan ortalaması 33-46 yaş aralığında, en yüksek BAÖ puan ortalamasının ise 47-60 yaş aralığında olduğu belirlenmiştir.

Bu araştırma hemodiyaliz hastalarının depresyon ve anksiyete gibi psikolojik problemlere eğilim gösterdiğini ortaya koymuştur. Hemodiyaliz tedavisi gören hastaların psikiyatrik değerlendirmeye alınması ve eğer gerekiyorsa psikiyatrik tedavi programlarının da başlatılması hem hastaların psikososyal adaptasyonlarını kolaylaştıracak hem de tedavinin başarısını ve hastanın yaşam kalitesini arttıracaktır.