Ailevi Akdeniz Ateşi (AAA), tekrarlayan ateş ve serozit (peritonit, plörit, artrit) atakları ile karakterize, otozomal resesif geçiş gösteren bir hastalıktır¹. Türkler, Yahudiler, Araplar ve Ermeniler bu hastalığın en sık gözlendiği etnik gruplardır². Hastalığın ortaya çıkmasında onaltıncı kromozomda bulunan MEFV genindeki mutasyonların rol aldığı öne sürülmüştür^1,3. Ateş ve peritonitten sonra en sık gözlenen klinik bulgular artrit ve erizipel benzeri eritemdir^1,3.

Son yıllarda başta romatoid artrit olmak üzere yangısal (inflamatuvar) romatizma hastalıklarında yapılan çalışmalar bu hasta guruplarında vücut kompozisyonunun değiştiğini ortaya koymuşlardır^4-7. Bu durumun temel nedeni hastalık etyopatogenezinde rol oynayan sitokinlerin hipermetabolizma ve katabolizma artışına neden olarak gerek vücut yağ miktarlarında gerekse yağsız vücut kitlelerinde değişikliğe neden olmalarıdır^4,5,8. Ailevi Akdeniz Ateşi kronik yangısal bir romatizma hastalığı olmasına karşın vücut kompozisyonunun değerlendirildiği bir çalışma bulunmamaktadır. Biz bu çalışmada AAA hastalarının vücut kompozisyonu parametrelerini cilt kıvrım kalınlığı ve biyoelektrik impedans yöntemlerini kullanarak değerlendirmeyi amaçladık.

Tel-Hashomer tanı kriterlerini karşılayan⁹ ve genetik analiz sonucu bilinen 38 AAA hastası ve herhangi bir hastalığı bulunmayan 31 sağlıklı gönüllü çalışmaya alındı. Tüm bireylerden yazılı aydınlatılmış onam alındı. Hipertansiyon, diyabetes mellitus (DM), hiperlipidemi gibi hastalık tanısı almış kişiler ve hasta gurubunda son 1 ay içerisinde kortikosteroid ilaç kullanmış olanlar çalışmaya dahil edilmedi. Araştırma gurubuna seçilen bireylerin, bir önceki gece yarısından itibaren aç olmaları, sabah sigara, çay veya kahve içmeden hastaneye gelmeleri istendi. Günde en az bir adet sigara kullananlar “sigara içicisi” olarak tanımlandı.

Antropometrik ölçümler ve cilt kıvrım kalınlığından vücut yağının değerlendirilmesi
Vücut ağırlığı (VA) hafif giyisilerle, boy ayakkabısız ölçüldü. Vücut kitle indeksi (VKİ) hesaplamasında, VA (kg)/Boy(m2) formülü kullanıldı. Standart mezura kullanılarak akromiyon ve olekranon arası orta noktadan kol çevresi, kosta yayı alt kenarı ve iliyak krest arası orta noktadan bel çevresi, trokanter major hizasından kalça çevreleri ölçüldü. Standart kaliper kullanılarak; akromiyon ve olekranon arası orta noktadan biseps ve triseps; skapula alt ucundaki diyagonal cilt kıvrımından subskapular; ilyak krest ve ön aksiller çizginin birleştiği noktanın üzerindeki diyagonal cilt kıvrımından da suprailyak cilt kıvrım kalınlıkları ölçüldü¹⁰. Antropometrik parametrelerden Durning-Womersley formülü kullanılarak kadınlar ve erkekler için vücut yoğunluğu hesaplandı¹⁰. Bu amaçla önce biseps, triseps, subskapular ve suprailyak cilt kıvrım kalınlıklarının toplamının logaritması alındı (logSFT), daha sonra kadınlarda (1.1599-[0.0717*logSFT]), ve erkeklerde (1.1631- [0.0632*logSFT]) formülleri kullanılarak vücut yoğunlukları hesaplandı. Vücut yağ yüzdesi hesaplanmasında Siri formülü kullanıldı. Yağ%=([4.95/D]-4.5)*100¹¹.

Biyoelektrik impedans analizi
Biyoelektrik impedans analizi (BİA) ile vücut kompozisyonu tayini için Tanita TBF-300M “Body Composition Analyzer” cihazı kullanıldı. Kişi ile ilgili veriler (yaş, cinsiyet, boy) cihaza yüklendi. Gönüllünün çıplak ayakla cihazın üzerine çıkması istendi. Cihazın sahip olduğu bilgisayar yazılımı yardımıyla vücut yağ oranı, yağsız vücut kitlesi, total vücut suyu ölçümleri hesaplandı.

Biyokimyasal Analizler
Açlık kan örneklerinden açlık kan şekeri (AKŞ), total kolesterol, trigliserid, HDL kolesterol, LDL kolesterol, CRP ve ESH ölçümleri yapıldı. Laboratuvar testleri standart ölçüm teknikleri kullanılarak yapıldı.

İstatistiksel analiz
İstatistiki analizler “SPSS^® for Windows versiyon 13.0” bilgisayar programı kullanılarak yapıldı. Tanımlayıcı istatistiksel analizlerin sonuçları ortalama ± SD olarak verildi. İki gurup ortalamalarının karşılaştırılması için Student t testi, kategorik verilerin karşılaştırılması için ki-kare (chi-square) testi kullanıldı. Değişkenlerin birbirleriyle olan ilişkileri Pearson korelasyon analizi ile test edildi. Tüm testler için anlamlılık p< 0.05 olarak kabul edildi.

Çalışmamızda 38 AAA hastası (18E/20K; 33.9±9.1 yıl) ve 31 sağlıklı kontrol (16E/15K; 32.7±6.7 yıl) mevcuttu. Ailevi Akdeniz ateşi hastalarının hastalık süreleri 16.6±10.4 yıldı. Hasta ve kontrol gurupları arasında yaş ve cinsiyet dağılımları arasında farklılık mevcut değildi (p>0.05; Tablo 1). Benzer şekilde hasta ve kontrollerin sigara kullanımları, kan şekeri düzeyleri, lipid parametreleri (trigliserid, total kolesterol, ldl ve hdl kolesterol) de guruplar arasında benzerdi (p>0.05; Tablo 1). Öte yandan akut faz belirteçleri olan eritrosit sedimentasyon hızı (ESH) ve C-reaktif protein (CRP) seviyeleri AAA hastalarında kontrollere göre yüksekti (p<0.05; Tablo 1). Boy, kilo, VKİ, bel çevresi ve bel-kalça oranı gibi antropometrik ölçüm değerleri ve biseps, triseps, subskapuler ve suprailiyak cilt kıvrım kalınlıkları guruplar arasında benzerdi (p>0.05; Tablo 2 ve 3). Vücut yağ yüzdesi, yağsız vücut kitlesi ve toplam vücut su miktarları guruplar arasında benzer oranlardaydı (p>0.05; Tablo 3). Çalışma gurubunun vücut kompozisyonu parametreleri Tablo 3'de özetlenmiştir.

Tablo 1: Hasta ve kontrol gurubunun klinik ve laboratuvar özellikleri.

Tablo 2: Çalışma gurubunun antropometrik ölçüm sonuçları.

Tablo 3: Çalışma gurubunun vücut kompozisyonu parametreleri.

Ailevi Akdeniz ateşi hastalarımızın hepsinde daha önceden MEFV gen mutasyonu çalışılmıştı. Gurubumuzdaki hastaların 2 tanesinde çalışılan gen bölgesinde mutasyon tespit edilememiş (wild type), geri kalan hastaların hepsinde mutasyon analizi müspet sonuç vermişti. Bu hastaların 6 tanesi heterozigot (4 M694V ve birer adet E148Q ve V726A) geri kalanları homozigottu. Homozigot mutasyonlu bireylerin 12 tanesi tam homozigot (7 M694V, 3 M680I, ve birer adet F479L ve R761H), 18 tanesi de birleşik heterozgigottu (7 M694V/V726A, 3 M694V/M694I, 3 M694V/M680I, 2 M694V/R761H, 2 M694V/E148Q ve bir adet F479L/V726A). Ülkemizde en sık rastlanan mutasyon olan M694V mutasyonu² toplam 35 allelde pozitifti. M694V mutasyonu olan AAA hastalarını diğer mutasyonu olan (M694V harici) AAA hastalarıyla kıyasladığımızda yağ yüzdesi (gerek BİA'dan gerekse Siri denkleminden hesap edilen), yağsız vücut kitlesi ve toplam vücut suyu açısından guruplar arasında herhangi bir fark mevcut değildi (p>0.05)

Korelasyon analizinde BİA'dan elde edilen yağ yüzdesi hastalık süresi ve ESH ile anlamlı ilişki göstermekteydi (p<0.05; r=0.3 ve 0.3 sırasıyla). Cilt kıvrımlarından elde edilen yağ miktarı da (Siri%) yaş, hastalık süresi ve ESH ile ilişkiliydi (p<0.05; r=0.2, 0.3 ve 0.3 sırasıyla). Toplam vücut su miktarı da yaş ve ESH ile anlamlı ilişki göstermekteydi (p<0.05; r=0.2 ve -0.3 sırasıyla).

Bu çalışmada daha önce AAA hastalarında değerlendirilmemiş olan vücut kompozisyonu parametrelerini değerlendirdik. Gerek cilt kıvrım kalınlığı gerekse biyoelektrik impedans kullanılarak elde edilen verilerde hasta ve kontrol gurupları arasında bir fark tespit edemedik.

İnsan vücut kompozisyonu 2 kompartıman modelinde basitçe yağlı ve yağsız vücut kitlesi şeklinde ikiye ayrılır. Yağsız vücut kitlesi de kendi içinde yağsız yumuşak doku kitlesi ve kemik mineral içeriği olarak guruplanır^12-14. Romatoid artrit başta olmak üzere yangısal romatizma hastalıklarında yapılan çalışmalar bu hastalık guruplarında gerek yağlı gerekse yağsız vücut yapısında değişiklik olduğunu ortaya koymuştur^4-7,15. Bu hastalık guruplarında kemik kitlesi kaybı ve kemik mineral içeriğindeki azalma (yağsız vücut kitlesi), inflamatuvar mediyatörler nedeniyle iştah azalması (besin alımında azalma), hastalık etyopatogenezinde rol oynayan sitokinlerin hipermetabolizma ve katabolizma artışına neden olması gerek vücut yağ miktarlarında gerekse yağsız vücut kitlelerinde değişikliğe neden olmaktadır^4-7,15-17.

Günümüzde vücut kompozisyonunu değerlendirmede kullanılan pek çok yöntem vardır. Bunlar arasında nötron aktivasyon analizi, dual-enerji X-ray absorbsiyometrisi, manyetik rezonans görüntüleme ve sualtı tartım yöntemleri referans yöntemler olarak kabul görmektedir. Ancak bu testlerin çeşitli kısıtlılıkları mevcuttur. Bu yöntemlerin zaman alıcı, pahalı ya da hastayı radyasyona maruz bırakmaları bu kısıtlılıkların başlıcalarıdır^12,13,18. Bizim çalışmamızda kullanılmış olan BİA ve cilt kıvrım kalınlığı yöntemleri kolay, ucuz ve tekrar edilebilir olmaları açısından sık tercih edilmekte ve çalışmalarda yer bulmaktadır. Yapılan bazı çalışmalar cilt kıvrımlarından hesaplanan yağ oranının referans yöntemlerle karşılaştırıldığında oldukça iyi bir ilişki gösterdiğini bildirilmiştir (r=0.71)¹⁹. Biyoelektrik impedans analizi yöntemi de referans testlerle karşılaştırıldığında gerek vücut suyunu gerekse yağ oranını değerlendirmede kullanılan güvenilir bir testtir^14,18.

Ailevi Akdeniz ateşi tekrarlayan serozit ataklarıyla karakterize bir romatizma hastalığıdır^1,3. Diğer romatizma hastalıklarının aksine yangısal yanıt atak dönemlerinde oldukça yoğun olmakta, atak sonrasında bu yanıtın şiddeti azalmakta, ancak subklinik yangısal yanıt devam etmektedir^20,21. Bu çalışmada diğer yangısal romatizma hastalıklarının aksine AAA hastalarında gerek yağlı gerekse yağsız vücut bölümlerinin sağlıklı kontrollere göre farklılık göstermediğini tespit ettik. AAA hastalarındaki yangısal yanıtın aralıklar halinde olması (intermittant) ve subklinik yangının da vücut kompozisyonuna etki edecek kadar güçlü olmaması bu durumun başlıca sorumlu etmenler olabilir.

Sonuç olarak; çalışmamız AAA hastalarının vücut kompozisyonu parametrelerinin sağlıklı kontrollerden farklı olmadığını ortaya koymuştur.