Spor dallarında iyi bir performans elde edebilmek için öncelikle o spora uygun bir vücut tipinin gerekli olduğu kabul edilmektedir. Kişinin doğuştan sahip bulunan vücut yapısı, fiziksel aktivite düzeyi üzerinde ya da belirli bir spor dalına özgü kişinin yatkınlığı yönünde belirleyici rolü olduğu, buna karşın düzenli yapılan fiziksel aktiviteler sonucunda vücudun fiziki yapısında spora özgün değişiklikler meydana geldiği bilinmektedir. Sporcunun yeteneklerinin belirlenmesi, aerobik performansı, teknik beceriyi arttırmak ve geliştirmek amaçlı antrenman programlarının düzenlenmesinde ve başarı beklenen sporcu seçiminde somatotip ve vücut kompozisyon özelliklerinin bilinmesinin yararlı olabileceği belirtilmektedir¹. Futbolcu başarıda aerobik performansın yüksek olması kadar, iş gücü kaybı olarak değerlendirebileceğimiz sportif yaralanma hızının da az olması, futbolcu ve takım başarısı açısından bir o kadar önemlidir. Son yıllarda, sporcu yaralanmaları oluşumunda, sporcunun somatotip ve vücut kompozisyonu ile bağlantısı olup olmadığı tartışmaları halen devam etmektedir. Salokon ve ark. futbolcuların takıma seçiminde somatotip özelliklerine göre (dengeli mezomorf yada ektomorfik mezomorf) seçmenin yaralanma oranını azaltacağını belirtmişlerdir². Bu çalışmada; büyüme dönemindeki elit alt yapı futbolcuların somatotip ve vücut kompozisyon özelliklerinin büyüme ile birlikte nasıl bir seyir içerisinde olduğunu ve artan yaş ile birlikte vücut tiplerine göre aerobik performans ve sportif yaralanmalar arasında nasıl bir ilişki olduğunu göstermek amacı ile yapıldı.

Bu çalışma, İstanbul Tıp Fakültesi Yerel Etik Kurul Onayı (24/09/2008 ve 2008/2463 sayılı) alındıktan sonra, Türkiye süper liginde oynayan bir takımın alt yapısında yetişen 10-18 yaş arasında 122 erkek futbolda yapıldı. Katılımcılar 18 yaşın altında oldukları için velilerinden bilgilendirilmiş onam formu ile yazılı izinleri alındı. Katılımcılar büyüme döne-minde ve geniş yaş aralığında oldukları için daha homojen yaş grupları elde etmek amacı ile; 10-12, 13-15, 16-18 yaş olarak üç yaş gurubuna ayrıldı. Somatotipi belirlemek için, Heath & Carter antropometrik somatotip metodu kullanıldı³. Elde edilen antropometrik veriler “©2001 Sweat Technologies” adlı bilgisayar program aracılığı ile Heath & Carter metoduna göre hesaplandı⁴. Vücut kompozisyonu Bioelektrik impedans analiz yöntemine göre, Tanita TBF-300 M aleti ile ölçüldü. Bu ölçüm, sabah saatlerinde, aç karnına ve idrar çıkışı sonunda yapıldı. Aerobik performansları Saha Laktat Hız Testi ile yapıldı. 400 metrelik mesafeyi saatte 8 kilometre hızla koşmaya başlayıp, her üç dakikada bir, koşu hızı saatte 2 kilometre ve parkur mesafesi 100 metre arttırılarak, futbolculardan tükeninceye kadar koşmaları istendi. Her koşu hızı seviyesinin sonunda bir dakika içerisinde “Pro-Lactate” cihazı ile kan laktat konsantrasyon seviyeleri ve kalp hızları kaydedildi. Laktat seviyesinin 4mmol’e ulaştığı noktadaki koşu hızı değerleri aerobik performansın göstergeleri olarak kabul edildi. Son bir yıl içinde, kulüp doktoru tarafından sportif yaralanma geçiren futbolcu sayısı saptandı.

Yaş grupları arasında somatotip ve vücut kompozisyon değerleri arasındaki farklılığı görebilmek için ANOVA Post hoc Tukey HSD ile değerlendirildi.

Futbolcuların tümü ve üç ayrı yaş grubu olarak, somatotip, vücut kompozisyonu, yaş, boy ve kilo ortalama değerleri Tablo 1’de görülmektedir.

Tablo 1: Tüm futbolcuların somatotip ve vücut kompozisyonu ortalama değerleri görülmektedir.

Bulgularımıza göre, 122 futbolcunun Heath-Carter metodu ile tespit edilen; somatotip değeri 2,23 - 4,14 - 3,29 olarak tespit edildi.

Vücut kompozisyonu değerlendirmesinde 120 katılımcının %YAĞ ortalama değeri 9,69±3,80, vücut yağ ağırlığı (VYA) ortalama değeri 5,12±2,24 ve yağsız vücut ağırlığı (YVA) ortalama değeri 48,86±13,05 olduğu tespit edildi (Tablo 1).

Üçüncü yaş grubunda ektomorfi komponenti değeri, 2. gruba göre istatistiksel olarak anlamlı derecede düşük olduğu belirlendi (p<0,05) (Tablo 2). %YAĞ değeri için; 1. ve 2. yaş grubu arasındaki fark (p<0,01), ve 1. ve 3. yaş grubu arasındaki farklar istatistiksel olarak oldukça anlamlı bulundu (p<0,001). YVA değeri için 1. ve 2. yaş grubu arasındaki fark ile 1. ve 3. yaş grubu arasındaki fark ve 2. ile 3. yaş grubu arasındaki fark istatistiksel olarak oldukça anlamlı bulundu, sırasıyla (p<0,001, p<0,001, p<0,001) (Tablo 3).

Tablo 2: Üç farklı yaş grubundaki futbolcuların somatotip ve vücut kompozisyonu ortalama değerleri görülmektedir.

Tablo 3: 1. Grup (10-12 yaş), 2. Grup (13-15 yaş), 3. Grup (16-18 yaş) Ektomorfi, %YAĞ ve YVA parametre değerleri arasındaki farklılıklar görülmektedir.

Çalışmaya katılan 55 katılımcının 4mmol.L-1 kan laktat konsantrasyonuna denk gelen ortalama performans koşu hızı değerleri 11,79±1,37 km/saat olarak tespit edildi. 1. yaş grubu katılımcılar koşu hızı testine alınmadı. 2. grupta 19 kişinin koşu hızı değerlendirildi ve ortalama 12,14±1,23 km/saat bulundu. 3. grupta 36 katılımcının koşu hızı ölçüldü ve ortalama 12,12±1,40 olarak tespit edildi.

Çalışmaya katılan 13-15 ile 16-18 yaş arası futbolcuların koşu hızı ortalama değerleri ile endomorfi, mezomorfi, ektomorfi, %YAĞ, VYA, YVA değerleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir korelasyon ilişkisi bulunmadı (Tablo 4).

Tablo 4: Koşu hızı değerlendirilen 13-15 yaş ve 16-18 yaş grubu 55 futbolcunun koşu hızları ile somatotip ve vücut kompozisyonu değerleri arasındaki korelasyon ilişkisi görülmektedir.

Sonuçlarımıza göre, 122 futbolcudan 26 kişiye ait spor yaralanması olup son bir yıl içerisindeki yaralanma oranı %21,3 olarak bulundu. Ayrıca yaş gruplarına göre değerlendirdiğimizde, 1. grupta sadece 1 kişinin yaralanma geçmişi olduğu ve grup içi yaralanma oranı %3,6 olduğu görüldü. 2. grupta 11 kişi yaralanma geçmişi olduğu ve grup içi yaralanma oranı %25,0 olduğu belirlendi. 3.grupta 14 kişi yaralanma geçirmiş olup, grup içi yaralanma oranı %28,0 olduğu tespit edildi.

Çalışmaya katılan 13-15 ile 16-18 yaş arası futbolcuların yaralanma oranları ile; endomorfi, mezomorfi, ektomorfi, %YAĞ, VYA, YVA değerleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir korelasyon ilişkisi bulunmadı (Tablo 4).

Bu çalışma sonucunda 122 katılımcının somatotip ortalaması 2,23±0,62 -4,14±0,86 - 3,24±0,86 olarak (ektomorfik mezomorf) bulundu (Tablo 1). Bu bulgu literatür verileri ile desteklemektedir^2,3,13. Üç farklı yaş grubu sonuçlarını değerlendirdiğimizde ektomorfik mezomorf somatotip özelliğinin korunduğu, ancak ektomorfi komponentinde yaşla birlikte istatistiksel olarak anlamlı azalma (p<0,05) ve endomorfi ve mezomorfide istatistiksel olarak anlamlı olmasa da bir artış olduğu belirlendi (Tablo 3). Gil ve ark. 14-17 yaş grubunda yaptıkları çalışmada, 14-15 yaş genç futbolcularda bir üst takıma seçilen oyuncuların, dominant komponentinin mezomorfi ve predominant komponentin ektomorfi olduğunu bulmuşlardır. 17 yaşındaki futbolcularda ise dengeli mezomorfi^{2,4- 4,8-2,4} somatotipine ulaştıkları bildirilmektedir⁵. Bu sonucu futbolcuların hızlı büyüme döneminde olmaları ve düzenli spor yapmaları ile yaşıtlarına göre daha uzun ve ağır olmaları ile açıklamışlardır. Futbolcularımızın yaş ile birlikte somatotip özellikleri, yetişkin elit futbolcular için kabul edilen^2-5-2 gibi dengeli mezomorfi yada endomorfik mezomorfiye doğru bir değişim olduğu görülmektedir. Yaşları 15-17 arasında olan Türk Milli Futbol takımlarında yapılan çalışma sonuçları, uluslar arası yapılan çalışma sonuçları ile karşılaştırılmış, Türk futbolcularının mezomorfi yönünden daha düşük olduğu gösterilmiştir⁶. Bizim katılımcılarımızın mezomorfi komponenti ortalama değerinin, Gil ve ark. mezomorfi değerlerinden daha düşük olduğu görülmektedir. Ülkemizde; Ankaragücü, Ankarademir spor ve Petrolofisi takımlarında 14 - 16 yaş gurubunda yapılan somatotip çalışmalarında; Ankarademirspor 1,9 - 3,4 - 3,4, Petrolofisi oyuncularında 2,4 - 3,1 - 3,1 (mezomorfi-ektomorfi) ve Ankaragücü 1,6 - 2,9 - 3,1 (mezo-ektomorfi) değerleri bildirilmiştir⁷. Bu çalışmalardaki mezomorfi değerleri, bizim mezomorfi sonuçlarımıza göre daha düşük olduğu görülmektedir. Türkiye’de yapılmış bu yaş gurubu futbolcularındaki somatotip sonuçlarına göre, bu çalışmadaki oyuncuların mezomorfik özelliklerinin daha yüksek olduğunu, oysa benzer yaş guruplarında Avrupa’daki çalışma sonuçlarına göre mezomorfi özelliklerinin daha düşük olduğunu görmekteyiz.

Futbolcuların vücut kompozisyon özelliklerine bakıldığında, yaşla birlikte %yağ oranı ve VYA’nın azaldığı ve YVA’da artış olduğu saptandı. Genç erişkin futbolcuların yağ yüzdeleri %7-19 arasında değiştiği; ortalama değer olarak, %10 değeri kabul edilebileceği, çeşitli literatür çalışmalarında kabul görmektedir^8,9. Bizim sonuçlarımız da bu değerler arasında bulunmaktadır. Bu sonuca göre, futbolcuların iyi antrene oldukları ve elit futbolculara özgü vücut tipine doğru şekillendiklerini söyleyebiliriz. Çalışmamızda üç farklı yaş grubunda yüzde yağ oranını incelediğimizde; 10-12 yaş grubu %yağ oranı ortalaması 12,25±3,71, 13-15 yaş grubunda %9,49±3,59 ve 16-18 yaş grubunda % 8,38±3,34 olarak bulundu (Tablo 2). Yaş büyümesi ile yağ yüzdesindeki bu azalmanın fiziksel aktivite artışına, yani futbolcuların yaş ve seviye yükselmesi ile birlikte haftalık antrenman sayısı, antrenman şiddeti ve süresinin artmasına bağlı olabileceğini düşünmekteyiz. Moreno ve ark. 2004 yılında, İspanya’da, 9-14 yaş arası haftada 1 maç ve 3 antrenman yapan futbolcu ve kontrol gruplarında yaptıkları bir çalışmada; 9, 11, 12, 13 ve 14 yaş grubu futbolcuların yağ yüzdesinin sırasıyla (%14,97), (%15,67), (%14,78), (%15,89), (%15,87) olduğunu ve bu değerlerin kontrollere göre anlamlı derecede düşük olduğunu göstermişlerdir¹⁰. Bizim değerlerimiz, Moreno ve ark. buldukları değerlerinden daha düşük olduğu dikkati çekmektedir.

Yaptığımız saha testi sonucunda 15-18 yaş arası 55 futbolcunun 4 mmol.L-1 kan laktat seviyesine denk gelen koşu hızı ortalaması 11,79±1,37 km/saat olarak belirlendi. Yaş guruplarına göre değerlendirildiğinde, 13-15 yaş grubunda koşu hızı ölçülen futbolcuların tamamı 15 yaşında idi. Bu futbolcuların koşu hızı ortalama değeri 11,16±1,16 km/saat bulundu. Buna karşın 16-18 yaş gurubundaki futbolcuların koşu hızı ortalama değeri 12,12±1,40 km/saat olarak saptandı (Tablo 4). Yaşla birlikte koşu hızlarının da yükseldiği görülmektedir. Hızlı büyüme döneminde ve düzenli antrenman yapan futbolcularda, kas kitlesindeki artış (yağsız vücut ağırlığı ve mezomorfi’de) ve %yağ oranındaki azalmayı göz önüne aldığımızda, yaşla birlikte koşu hızı ortalama değerindeki artış beklenen bir sonuçtu. Bu değer, bazı yerli ve yabancı araştırıcılar tarafından benzer yaş guruplarında yapılan testlerin sonuçları ile karşılaştırıldığında daha düşük olduğu görüldü^11,12. Güner ve ark. 15-17 yaş Türkiye süper liginde bir takımın alt yapısında oynayan genç erkek futbolcularda laboratuar ortamında yaptıkları koşu bandı testi sonucuna göre, 4 mmol.L-1 kan laktat seviyesindeki koşu hızı 14,91±1,53 km/saat bulmuşlardır¹¹. McMillan ve ark. yaş ortalaması 18,3 olan genç elit futbolcularda koşu bandı testinde, 4 mmol.L-1 kan laktat seviyesindeki koşu hızı ortalaması yarışma sezonunun başında 14,67±0,24 km/saat olduğunu bildirilmiştir¹². Bu çalışmada, koşu hızı değerlerinin, diğer çalışma sonuçlarına göre düşük bulunması, katılımcıların somototip özelliği ile koşu hızı değerleri arasında anlamlı bir koreleasyon ilişkisi bulunmamasında; test protokolleri arasındaki farklılıklar ve testlerin saha ve laboratuar ortamında yapılmasının sonuçları olabileceğini düşünmekteyiz. Yapılan çalışmalarda performans değerlendirmesinin saha testleri ile yapılmasına göre laboratuar ortamında yapılması halinde; laboratuar testlerinin daha yüksek çıktığı bildirilmektedir^13,14. Bu çalışmada 122 erkek futbolcunun son bir yıl içerisinde kaydedilmiş sporcu yaralanmaları oranı % 21,3 olduğu saptandı. 10-12 yaş grubunda %3,6, 13-15 yaş grubunda %25,0 ve 16-18 yaş grubunda %28,0 olarak bulundu. Sporcu yaralanması yaşayan ve yaşamayan futbolcuların somatotip komponentleri ile sportif yaralanma oranları arasında anlamlı bir korelasyon bulunmadı. Bu sonuç bize somototip özelliklerinin sportif yaralanmalarında tek başına önemli bir etken olmadığını göstermektedir. Ancak, yaralanma yaşayan oyuncuların çoğunluğu daha büyük yaş gruplarında olması, sporcu yaralanmasında, yaş ile antrenman ve maç sıklığındaki artışın etkili olduğunu söyleyebiliriz.