Türk Dil Kurumu'na göre kelime anlamı “ruhsal gerilim” olan stresin farklı yazarlar tarafından farklı tanımları yapılmıştır. Tıp alanında stres sözcüğü ilk kez 19. yüzyılın ikinci yarısında ünlü Fransız fizyolojisti Claude Bernard tarafından kullanılmıştır. Araştırmacı stresi “organizmanın dengesini bozan uyaranlar” olarak tanımlamıştır¹. Selye ise stresi “vücudun herhangi bir isteğe yönelik ürettiği spesifik olmayan tepkisi” olarak tanımlamıştır². Folkman ve Lazarus, Gonzalez ve Sellers, stresi, organizmanın bedensel ve ruhsal sınırlarının tehdit edilmesi ve zorlanması ile ortaya çıkan bir durum olarak tanımlamışlardır^3-5.

Bilim adamları stresle başa çıkmayı farklı şekillerde tanımlamışlardır. Baltaş'a göre stresle başa çıkma bireyin yaşantısını tehdit edici olarak algıladığı bir durumda, kendisini daha iyi bir duruma getirmek için, durumu kontrol etmesini ve davranış örüntüsünü içeren çabaların tümüdür⁶. Dressler'e göre stresle başa çıkma stres kaynaklarını değiştirmek, tolere etmek veya onlardan kaçınmak için ortaya konulan bilişsel ve davranışsal çabalardır⁷. Folkman ve Lazarus'a göre başa çıkma, birey tarafından stresli olarak algılanan ve bireysel kaynakları zorlayan belli içsel ve dışsal gereklilikleri ve bunlar arasındaki çatışmaları kontrol altına almak, azaltmak veya tolere etmek için devamlı olarak değişen bilişsel ve davranışsal çabalardır^8,9.

Stresle başa çıkma tarzları genel olarak, duygu ve problem odaklı yöntemler şeklinde iki temel kategoride incelenebilir. Problem odaklı başa çıkma tarzlarını kullanan kişiler, doğrudan stres yaratan durumu anlamaya ve değiştirmeye çalışırlar. Folkman ve Lazarus⁸ bu yöntemi, stres yaratan durumun ortadan kaldırılmasına, etkisinin en aza indirilmesine veya kişinin stres kaynağıyla ilişkisini değiştirmesine yönelik çabalar şeklinde tarif etmişlerdir. Bu başa çıkma mekanizması, bilişsel yeniden yapılandırma süreçleri içerisinde, stres yaratan faktörün fark edilmesi, aktif olarak değerlendirmesi, durumu değiştirecek seçeneğin seçilmesi ve problemi çözme doğrultusunda, aktif bir şekilde harekete geçilmesi gibi bilişsel ve davranışsal stratejileri içerir.

Duygu odaklı tarzları kullanan kişiler ise stresli durumun yarattığı duygularla başa çıkmaya çalışırlar. Folkman ve Lazarus'a⁸ göre, duygu odaklı başa çıkma stratejisi problemi veya durumu doğrudan değiştirmeye yönelmez. Ancak, stresli duruma yeni anlamların verilmesini ve olaya ilişkin duyguların düzenlenmesini, azaltılmasını veya ortadan kaldırılmasını amaçlar.

Üniversitede öğrenci olmak ve üniversite yaşamı da kaygı ve stres üretecek bir ortam niteliği taşımaktadır. Öğrenciler üniversite yaşamlarının başlamasıyla birlikte, bir süre sonra beklediklerini bulamama, düşündüklerini gerçekleştirememe, yerleştirildikleri bölümü benimseyememe gibi sorunlarla karşı karşıya kalabilmektedirler¹⁰. Birçok genç yeni arkadaşlar edinmek, aileden ayrılmak, yurt yaşamına uyum sağlamak, ekonomik güçlükler, gelecekteki mesleği ve çalışma hayatı ile ilgili kaygı gibi sorunlarla yüz yüze kalmaktadır¹¹. Bunun yanında tıp eğitimi uzun ve zorlu bir süreçtir. Tıp fakültesi öğrencileri de öğrenme yeteneği ve akademik performansını etkileyebilecek sosyal, duygusal, fiziksel ve aile sorunları ile karşılaşırlar. Geleceğin sağlık insan gücünü oluşturacak tıp fakültesi öğrencilerinin stres karşısındaki başa çıkma yöntemlerini bilmek bu konuda müdahale yöntemleri geliştirmek açısından ilk adımdır. Bu çalışma Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi 1., 3. ve 6. sınıf öğrencilerinde stresle başa çıkma yöntemleri ve bu yöntemlerin sosyodemografik özelliklerle olan ilişkisini incelemek amacıyla yapılmıştır.

Kesitsel tipteki bu çalışmanın evrenini, Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi 2011-2012 öğretim yılı içerisindeki 1. , 3. ve 6. sınıf öğrencileri oluşturmuştur. Çalışma 2012 yılı haziran ayında yapılmış olup, örneklem seçimine gidilmeden evren üzerinde çalışılmış, ancak anket formlarının uygulandığı günlerde devamsız olan ya da anket formunu doldurmak istemeyen öğrencilerin çalışma dışında tutulması nedeniyle 1. sınıftan 82 (%58), 3. sınıftan 82 (%100) ve 6. sınıftan 28 (%50) olmak üzere toplam 192 (%71) öğrenci çalışma kapsamına alınmıştır. Çalışmaya katılan öğrencilere stresle başa çıkma yöntemleri ve etkileyen faktörleri ortaya koymayı amaçlayan bir anket formu doldurtulmuştur. Veri toplama aracında araştırmacılar tarafından oluşturulan, 10 sorudan oluşan demografik verileri sorgulayan sorular, 4 sorudan oluşan sosyoekonomik düzeyi ölçen sorular ve 30 sorudan oluşan stresle başa çıkma tekniklerini ölçmeyi amaçlayan sorular vardır. Çalışmaya katılanların sosyoekonomik seviyeleri “Aile Refah Ölçeği” (ARÖ) ile saptanmıştır. ARÖ'de öğrencinin ailesinin kaç tane arabası olduğu, öğrencinin kendisine ait odası olup olmadığı, ailenin son 12 ay içinde kaç kez tatile çıktığı ve evde kaç tane bilgisayar olduğu sorularına verilen yanıtlara göre puanlanmaktadır. Buna göre ARÖ 1 (puan: 0-3) düşük, ARÖ 2 (puan: 4,5) orta ve ARÖ 3 (puan: 6,7) yüksek refah düzeyini göstermektedir¹². Öğrencilerin stresle başa çıkma tekniklerini değerlendirme amacıyla Folkman ve Lazarus¹³ tarafından geliştirilen, ülkemizde geçerlilik ve güvenirlilik çalışması Siva, daha sonra da Şahin ve Durak tarafından yapılan “Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği” kullanılmıştır. “Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği” Folkman ve Lazarus tarafından Başa Çıkma Yolları Envanteri olarak geliştirilen 4'lü likert tipi bir ölçektir. Ölçeğin 30 maddelik formunun Türkçe geçerlilik ve güvenirlilik çalışmasına Şahin ve Durak¹³ tarafından yapılmıştır. Buna göre ölçek kendine güvenli yaklaşım (K.G.Y.), çaresiz yaklaşım (Ç.Y.), boyun eğici yaklaşım (B.E.Y.), iyimser yaklaşım (İ.Y.) ve sosyal destek arama (S.D.A.) olmak üzere toplam alt 5 faktörden oluşmaktadır¹³. Ölçeğin 8.,10.,14., 16., 20., 23. ve 26. maddeleri K.G.Y.; 2., 4., 6.,12. ve 18. maddeleri İ.Y.; 3., 7., 11., 19., 22., 25., 27. ve 28. maddeleri Ç.Y.; 5., 13., 15., 17., 21. ve 24. maddeleri B.E.Y. ; ve 1., 9., 29. ve 30. maddeleri ise S.D.A. alt faktörünü oluşturmaktadır. “Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği” 30 soru ve 5 alt gurubu iki ana stresle başa çıkma tarzına dönüştürülmektedir. Ana gruplar “Probleme yönelik/aktif ” ve “Duygulara yönelik/pasif ” tarzlardır. Alt gruplar aktif tarzları K.G.Y., İ.Y. ve S.D.A alt ölçekleri; pasif tarzları ise Ç.Y. ve B.E.Y. alt ölçekleri göstermektedir. Puanların yüksekliği, kişinin o tarzı daha çok kullandığını göstermektedir. Toplam puan en az 30, en fazla 120 puandır. K.G.Y için alınacak toplam puan en az 7, en fazla 28; S.D.A alt grubu için toplam puan en az 4, en fazla 16; B.E.Y. için toplam puan en az 6, en fazla 24; Ç.Y. için en az 8, en fazla 32; ve İ.Y. için en az 5, en fazla 20 puandır¹³. Daha önceki çalışmalarda Cronbach alfa iç tutarlılık katsayılarının İ.Y. için 0,49-0,68; K.G.Y. için 0,62-0,80; Ç.Y. için 0,64-0,73; B.E.Y. için 0,47-0,72 ve S.D.A için 0,45-0,47 arasında olduğu belirtilmiştir^13,14. Bu çalışmada Cronbach alfa iç tutarlılık katsayıları İ.Y. için 0,62, K.G.Y için 0,80, Ç.Y. için 0,57, B.E.Y için 0,61 ve S.D.A için 0,30 olarak bulunmuştur.

Verilerin analizi için SPSS paket programı kullanılmıştır. Veriler değerlendirilirken tanımlayıcı istatistikler yapılmıştır. İkili sayısal değişkenlerin karşılaştırılması için dağılımlar uygunsa bağımsız gruplarda student t testi, üç ve üzeri bağımsız sayısal değişkenlerin karşılaştırılmasında tekyön varyans analizi kullanılmıştır. Dağılımın normal dağılıma uymaması halinde nonparametrik testler Mann Whitney U ya da Kruskal Wallis testi uygulanmıştır. Bağımlı değişkenlerin karıştırıcı etkilerini uzaklaştırmak için doğrusal çoklu regresyon analizi kullanılmıştır.

Çalışmaya katılan öğrencilerin yaş ortalaması 21,9±2,77 olup, %55,2'si kız öğrencidir. Çalışmaya katılan öğrencilerin % 42,7'si 1. sınıf, % 42,7'si 3. sınıf ve % 14,6'sı 6. sınıf öğrencisidir. Öğrencilerin annelerinin %45,8'si babalarının ise % 61,5'i çalışmaktadır. Öğrencilerin %12,0'si sigara içerken, % 33,9'ü alkol kullanmaktadır. Çalışmaya katılan öğrencilerin % 38,0'inin sosyoekonomik düzeyi düşük, %41,1'inin sosyoekonomik düzeyi orta olarak bulunmuştur. Katılımcıların bazı sosyodemografik özellikleri Tablo 1'de görülmektedir.

Tablo 1: Katılımcıların bazı sosyodemografik özellikleri

Çalışmaya katılan öğrencilerin stresle başa çıkma ölçeğine verdikleri yanıtlara göre dağılımı Tablo 2'de gösterilmiştir.

Tablo 2: Katılımcıların stresle başa çıkma ölçeğine verdikleri yanıtlara göre dağılımı

Çalışmaya katılan öğrencilerin “Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği”nin alt kategorilerinden aldığı puanlar sırasıyla; K.G.Y. için 19,01±3,84, Ç.Y. için 15,52±3,96, İ.Y. için 12,80±2,47 puan, B.E.Y. için 10,86±2,83 ve S.D.A için 9,76±1,83 olarak hesap edilmiştir. Öğrencilerin stresle başa çıkma tarzları içerisinde en fazla K.G.Y yöntemini kullandıkları saptanmıştır. En az kullandıkları yöntem ise S.D.A.'dır. Öğrencilerin “Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği”nden aldıkları puanlar Tablo 3'de gösterilmiştir.

Tablo 3: Ölçek alt kategorilerinin puan ortalamalarının dağılımı

Öğrencilerin bazı özelliklerine göre stresle başa çıkma tarzları ölçeği puan ortalamalarının dağılımı Tablo 4'te gösterilmiştir. Cinsiyet açısından baktığımızda erkeklerde kızlara göre K.G.Y. yüksek bulunmuştur (p=0,005). Yine İ.Y. erkeklerde yüksek bulunmuştur (p=0,005). Yaş yönünden baktığımızda anlamlı fark görülmese de, yaş arttıkça aktif stresle başa çıkma tarzlarının daha fazla kullanıldığı saptanmıştır. Sosyoekonomik gruplar açısından bakıldığında her ne kadar anlamlı fark bulunmamış olsa da sosyoekonomik seviye yükseldikçe pasif stresle başa çıkma tarzlarının daha az kullanıldığı görülmüştür. 1. ve 6. sınıf öğrencileri arasında Ç.Y. yöntemini kullanma açısından anlamlı fark bulunmuştur (p=0,024), üst sınıflarda çaresiz yaklaşım yöntemini kullanma oranı daha azdır. Katılımcıların sigara içme durumlarına göre stresle başa çıkma yöntemi arasında anlamlı bir fark bulunmasa da sigara içenlerin pasif stresle başa çıkma tarzlarını daha çok kullandıkları görülmektedir. Katılımcıların alkol alması ile kullandıkları stresle başa çıkma yöntemi arasında anlamlı bir ilişki bulunamamıştır ancak alkol kullananların aktif stresle başa çıkma tarzlarını daha fazla kullandıkları görülmektedir.

Tablo 4: Katılımcıların bazı özelliklerine göre stresle başa çıkma tarzları ölçeği puan ortalamalarının dağılımı

Çoklu değişkenli analiz erkek öğrencilerin ve yaş arttıkça “probleme yönelik” stresle başa çıkma tarzlarını daha fazla kullandıklarını ortaya koymuştur (Tablo 5).

Tablo 5: Katılımcıların probleme yönelik stresle başa çıkma tarzlarını etkileyen faktörler

Tıp fakültesi öğrencilerinin stresle başa çıkma yöntemleri ve bu yöntemlerin sosyodemografik özelliklerle ilişkisini belirlemek amacıyla yapılan bu çalışmada; öğrencilerin stresle başa çıkma tarzları içerisinde en fazla K.G.Y. yöntemini, en az ise S.D.A yöntemini kullandıkları saptanmıştır. Kaya ve ark. 2007 yılında tıp fakültesi ve sağlık yüksek okulu öğrencilerinde yaptığı çalışmada ve Gürdil'in 2007 yılında üniversite öğrencilerinde yaptığı çalışmada öğrencilerin stresle başa çıkma tarzları içinde en fazla K.G.Y. yöntemini, en az ise B.E.Y. yöntemini kullandığı saptanmıştır^15-16. Güler ve ark.¹⁷ 2010 yılında hemşirelik öğrencilerinde yaptığı çalışmada K.G.Y. dışındaki tüm stresle başa çıkma yöntemlerinden alınan ortalama puanlar bizim çalışmamızla karşılaştırıldığında daha düşüktür. Benzer şekilde Temel ve ark.¹¹ 2007 yılında hemşirelik öğrencilerinde yaptığı çalışmada da tüm stresle başa çıkma yöntemlerinden alınan ortalama puanlar bizim çalışmamızla karşılaştırıldığında düşüktür. Şen ve ark.¹⁸ 2012 yılında hekimlerde yaptığı çalışmada stresle başa çıkma yöntemlerinden İ.Y. ortalama puanı çalışmamızla karşılaştırıldığında düşüktür, diğer yöntemlerde alınan ortalama puanlar ise daha yüksektir. Çalışmalar arasındaki farklılıklar çalışma gruplarının bulundukları okullardan ve çalışmanın yapıldığı zaman farklılıklarından kaynaklanıyor olabilir.

Çalışmamız kullanılan stresle başa çıkma tarzının cinsiyet açısından değişiklik gösterdiğini ortaya koymaktadır. Erkeklerde K.G.Y. ve İ.Y. tarzını kullanma anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur. Güler ve ark.¹⁷ çalışmasında erkek öğrencilerin B.E.Y. puanları anlamlı olarak kız öğrencilerden daha yüksek iken bizim çalışmamızda erkeklerde K.G.Y. ve İ.Y. puanları daha yüksekti. Şen ve ark.¹⁸ çalışmasında cinsiyet ve yaş aralıkları ile herhangi bir stresle baş etme tarzı arasında anlamlı ilişki bulunmazken çalışmamızda erkeklerde K.G.Y. ve İ.Y. tarzını kullanma oranı ile 24 yaş ve üzeri grupta S.D.A. anlamlı şekilde yüksek bulunmuştur.

Çalışmamız, sınıf açısından, kullanılan stresle başa çıkma yolunun değiştiğini göstermektedir. Güler ve ark.¹⁷ çalışmasında dördüncü sınıfta okuyan öğrencilerin S.D.A. puanı diğer sınıflara göre anlamlı olarak düşük bulunurken bizim çalışmamızda 6. sınıftaki öğrencilerin Ç.Y. puanı diğer sınıflara göre anlamlı olarak daha düşük bulunmuştur. Temel ve ark.¹¹ çalışmasında sınıf ile K.G.Y. arasında anlamlı bir ilişki bulunurken, çalışmamızda sınıf ile Ç.Y. tarzını kullanma arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur.

Çalışmamızın bir takım sınırlılıkları bulunmaktadır. Öncelikle tek bir üniversitede ve sadece 1., 3. ve 6. sınıfta çalışılması bunların başında gelmektedir. Ayrıca çalışmanın yapıldığı eğitim-öğretim yılının son ayı içinde devamsız olan ya da anket formunu doldurmak istemeyen öğrencilerin çalışma dışında tutulması, sınıflar arasında katılım farklılıkları oluşturmuştur ve bu nedenle stresle başa çıkma yöntemlerinin seçiminde sınıf etkisinin bu farklılıktan kaynaklanabileceği de göz önünde bulundurulmalıdır. Buna karşın bu konuda daha önce yapılmış çalışmalardan farklı olarak bizim çalışmamızda çoklu analiz yapılmış olup sonuçlarımızda diğer karıştırıcı faktörlerin etkileri uzaklaştırılmıştır. Bu yaklaşım her ne kadar diğer çalışmalarla karşılaştırmada bir sınırlılık olarak görülse de bağımlı-bağımsız değişkenler arasındaki ilişkiyi net olarak göstermede çalışmamızın güçlü yanını oluşturmaktadır.

Sonuç olarak, Tıp Fakültesi öğrencileri stresle başa çıkma yöntemleri içerisinde en fazla “kendine güvenli yaklaşımı”, en az ise “sosyal destek arama” yöntemini kullanmaktadır. Kızlar, küçük yaştakiler, küçük sınıflar, düşük sosyoekonomik seviyeye sahip bireyler ve sigara kullananlar “duygulara yönelik/pasif” yöntemleri daha fazla kullanmaktadır. Tıp fakültesi öğrencilerinin stresle başa çıkma konusunda destek sağlayacak merkezlerin etkinleştirilmesi, bu ve benzeri çalışmalardan elde edilen verileri öğrencilere yönelik verilecek hizmet kalitesini arttırmak için kullanılması uygundur. Tıp fakültesi öğrencilerinin stresle baş etmelerine yönelik çalışmaların çok az sayıda olması ve yapılan çalışmalarda da çoklu analiz yöntemi kullanılmamış olması daha sağlıklı karşılaştırmalar ve yorumlar yapabilmemizi kısıtlamıştır. Geleceğin sağlık insan gücü oluşturacak bugünün tıp fakültesi öğrencilerinin stresle baş etme durumlarına yönelik geniş kapsamlı ve karşılaştırmalı araştırmalara gereksinim vardır.

Teşekkür
Akif İşlek, Ayşe Merve Yılmazçoban, Ergin Yalvaç, Erol Güldün, Fatih Akkoç, İbrahim Altunok, Murat Bektaş, Sevinç Rabia Serindağ, Zeliha Bilge Dağlı, Zeynep Özdamar'a katkılarından dolayı teşekkür ederiz.