Okul çağı; 6-14 yaş grubu çocukların eğitim-öğretim süresini kapsayan, fizyolojik, psikolojik ve sosyal gelişim ile büyümenin hızlı olduğu, yaşam boyu devam edebilecek davranışların büyük ölçüde oluştuğu, bilgi almaya ve alışkanlık kazanmaya en elverişli oldukları dönemdir¹. Türkiye adrese dayalı nüfus kayıt sistemi 2013 yılı verilerine göre Türkiye nüfusunun büyük bir kısmını (%16.5) oluşturan bu grubun sağlıklı yaşam biçimi alışkanlığı ve bilinci ile yetişkinlik dönemi kronik hastalıklarının önlenmesine yönelik yaklaşımların temelleri bu dönemde atılmalıdır^2,3.

Dünya'da çocuk ve adölesanlarda şişmanlık prevalansı son 20-30 yılda 2-3 kata varan ciddi boyutlarda artış göstermiştir. Türkiye'deki duruma baktığımızda; Türkiye Okul Çağı (6-10 Yaş) Çocuklarında Büyümenin İzlenmesi Projesi (TOÇBİ) sonuçlarına göre 6-10 yaş arası okul çağı çocukların %14.3'ü hafif şişman ve %6.5'i ise şişmandır. Çocuklarda yaş ilerledikçe şişmanlığın arttığı ve şişman çocukların ileride şişman yetişkinler olduğu bilinmektedir. Bu durum çocukluk çağı şişmanlığındaki hızlı artışın yakın gelecekte ülkelere çok büyük sosyoekonomik ve halk sağlığı yükü oluşturacağının göstergesidir^1,4,5.

Şişmanlıkta çevresel ve davranışsal faktörler büyük rol oynamaktadır. Özellikle azalmış fiziksel aktivite ile yağ ve şeker içeriği fazla olan yüksek enerjili ve tüketimi kolay atıştırmalıklar ve şekerli içeceklerin yaygın ve bilinçsizce tüketimi şişmanlığın gelişiminde önemli faktörlerden biridir. Bu faktörler içinde son yıllarda tüm dünyada obezitenin gelişiminde şekerin rolüne olan ilgi artmıştır⁶.

Yıllardır fazla şeker tüketimi ile diş çürükleri, hiperaktivite, diyabet ve şişmanlık gibi sağlık sorunları arasındaki ilişki tartışılmaktadır⁷. Toplam şeker alımı ile ilgili olarak herhangi bir öneri bulunmamasına rağmen Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organization: WHO) basit şekerden gelen enerjinin günlük alınan enerjinin %10'unu geçmemesi yönünde önermektedir⁸. Basit şekerden gelen enerji yüzdesinin yüksek olması besin kalitesi iyi olmayan diyetlerin yanında fazla enerji alımına neden olmaktadır. Buna bağlı olarak vücut ağırlığı artmakta ve besleyici değeri fazla besinlerin alımı azalmaktadır^8,9.

Bu araştırmamızın amacı okul çağı çocuklarında basit şeker tüketim durumunun beden kütle indeksine (BKİ) olan etkisinin değerlendirilmesidir.

Araştırmanın yeri, zamanı ve örneklem seçimi
Araştırma Ankara'daki sosyoekonomik düzeyi orta-yüksek bir ilköğretim okulundan, rasgele örneklem yöntemiyle seçilmiş 7-12 yaş arası 132 (%50.8) erkek, 130 (%49.2) kız olmak üzere 262 çocuk üzerinde yürütülmüştür. Örnekleme alınan çocuklara ve ailelerine ait genel bilgiler anket formu ile yüz yüze görüşme yöntemiyle toplanmıştır.

Antropometrik Ölçümler
Çocukların vücut ağırlıkları (kg) digital tartı ve boy uzunlukları (cm) boy ölçer ile araştırmacılar tarafından yöntemine uygun olarak alınmıştır¹⁰. Beden Kütle İndeksleri (BKI) (kg/m²) hesaplanarak cinsiyete göre 5-19 yaş WHO 2007 referansına göre değerlendirilmiş ve zayıf (çok zayıf ve zayıf), normal ve şişman (hafif şişman ve şişman) olarak gruplandırılmıştır¹¹.

Bireylerin Besin Tüketim Kayıtları
Araştırmaya alınan çocukların bir günlük besin tüketim kayıtları 24 saatlik hatırlatma yöntemiyle aileleri sorgulanarak doldurulmuştur. Besinlere eklenen basit şeker yanında, reçel, marmelat, bal, pekmez ile akide şekeri, lokum gibi şekerlemeler basit şeker tüketimi hesaplanmasına katılarak çocukların toplam basit şeker tüketimleri hesaplanmıştır.

Verilerin Değerlendirilmesi
Besin tüketim kayıtları Beslenme Bilgi Sistemi (BeBiS) programı kullanılarak hesaplanmıştır. Elde edilen veriler SPSS 15.0 istatistik paket programında değerlendirilmiştir. Verilerin ortalama, standart sapma, en küçük ve en büyük değerler ve dağılımı (%) alınmıştır. Bağımsız gruplarda parametrik koşullar sağlayıp sağlamamasına göre ortalama farka ve anlamlılığına bakılmıştır (T testi ve Mann Whitney U testi). p<0.05 olması anlamlı farklılığı ifade etmiştir.

Çalışma Helsinki Bildirgesi ilkelerine uygun olarak yürütülmüştür. Ebeveynlere çalışma hakkında bilgi verilerek bilgilendirme formu okutularak onam formu imzalatılmıştır. Çocuklarla ilgili olarak yapılan araştırmamızda aile onayı alınmıştır.

Araştırma kapsamında kız ve erkek çocukların antropometrik ölçümlerinin ortalama (x) ve standart sapma (SS) değerleri Tablo 1‘de verilmiştir. Beden kütle indeksi (BKİ) ortalamaları 17.3±2.5 kg/m2 olup BKİ sınıflandırmalarına göre çocukların %17.9'u zayıf (K:%15.5, E:%20.3), % 65.3'ü normal (K:%66.7, E:%63.9), % 16.8'i şişman (K:%17.8, E:%15.8) gruptadır.

Tablo 1: Kız ve erkek çocukların antropometrik ölçümlerinin ortalama (x) ve standart sapma (SS) değerleri

Araştırmaya katılan çocukların basit şekerden gelen enerji yüzdelerine göre antropometrik ölçümleri, diyetlerindeki toplam basit şeker, karbonhidrat ve enerji miktarları ile toplam enerjileri ortalama (x) ve standart sapma (SS) değerleri Tablo 2'de belirtilmiştir. Basit şekerden gelen enerji yüzdelerini değerlendirdiğimizde; çocukların %14.5'in de basit şekerden gelen enerji yüzdelerinin toplam enerjiye olan katkısının önerilen yüzdenin (%10) üstünde olup sırasıyla kız ve erkeklerde %14.0 ve %15.0 oranlarındadır. Çocukların diyetleri basit şekerden gelen enerji oranlarına göre sınıflandırıldığında (≥%10 ve <%10) çocukların basit şeker alım miktarı ve enerjiye katkısıyla toplam enerji alımlarına göre gruplar arasında fark anlamlı bulunmuştur (Tablo 2).

Tablo 2: Çocukların basit şekerden gelen enerji yüzdelerine göre genel özellikleri ve diyetlerindeki toplam basit şeker, karbonhidrat ve enerji miktarları ile toplam enerjileri ortalama (x) ve standart sapma (SS) değerleri

Cinsiyetler açısından değerlendirdiğimizde; kız ve erkek çocukların ortalama basit şeker (K:20.8±26.8 g, E:20.2±32.0 g) karbonhidrat (K:200.4±60.8 g, E:192.2±59.7 g) ve toplam enerji alımları (K:1631.1±501.5 kkal, E:1568.5±434.1 kkal) birbirine yakın olup cinsiyetler arası fark anlamlı bulunmamıştır (p>0.05). Ayrıca basit şeker (K:%5.4±%7.8, E:%5.6±%9.1) ve karbonhidratın (K:%51.2±%7.8, E:%51.0±%8.8) toplam enerjiye ortalama katkı yüzdelerinde de cinsiyetler arası anlamlı bir fark saptanmamıştır (p>0.05).

Çocukların BKİ sınıflamalarına göre diyetlerindeki ortalama toplam basit şeker, karbonhidrat ve enerji miktarları ile bunların toplam enerjiye olan katkı yüzdeleri ortalama (x) ve standart sapma (SS) değerleri Tablo 3'de gösterilmektedir. Şişman gruptaki çocukların şeker tüketim miktarları zayıf ve normal gruba göre daha fazla olup gruplar arası fark anlamlı bulunmuştur (p<0.05). Karbonhidrat tüketimlerine baktığımızda; zayıf grupta karbonhidrat ve karbonhidrattan sağlanan enerji daha yüksektir ve gruplar arası anlamlı bir fark saptanmıştır (p<0.05). Toplam enerji alımlarını ele aldığımızda zayıf grupta en yüksek bulunmuştur ama gruplar arası fark anlamlı değildir (p>0.05). Toplam enerjinin zayıf olan çocuklarda daha yüksek olması diğer normal ve şişman gruptaki çocuklara göre karbonhidrat tüketimlerinin yanında yağ alımlarının da daha fazla miktarda olmasından kaynaklıdır.

Tablo 3: Çocukların BKİ sınıflamalarına göre diyetlerindeki toplam basit şeker, karbonhidrat ve enerji miktarları ile bunların toplam enerjiye olan katkı yüzdeleri ortalama (x) ve standart sapma (SS) değerleri

Çocukların BKİ'leri ile şeker, karbonhidrat, yağ, protein ve enerji alım miktarları arasındaki ilişkiyi incelediğimizde; çocukların BKİ'leri ile şeker tüketim miktarları arasında pozitif yönlü bir ilişkili bulunmuştur. Şeker tüketimlerindeki artış ile BKİ'leri de artmaktadır (r: 0.148, p<0.05). Enerji alımları ile karbonhidrat tüketim miktarları arasında pozitif bir ilişki saptanmış (r:0.837, p<0.05) iken basit şeker tüketim miktarları ile herhangi bir ilişki bulunmamıştır.

Çocuklarda şişmanlık durumu oldukça önemli bir sorun olup ve gerekli önlemler alınmadığı takdirde önemli bir halk sağlığı sorunu olarak yerini koruyacaktır⁵. Araştırmamıza katılan çocuklarda şişmanlık durumuna (% 16.8'i hafif şişman ve şişman) baktığımızda ülkemizde 6-10 arası yaş grubunda yapılan TOÇBİ araştırma sonucuna (%20.8 hafif şişman ve şişman) yakın değerler bulunmuştur.

Çocuklarda şişmanlığın oluşumunda beslenme alışkanlıkları önemli bir faktör olup artan şişmanlık prevalansıyla tüketilen karbonhidrat türü arasında kuvvetli ilişkinin olduğu ileri sürülmektedir^12,13. Basit şeker tüketimi diğer besin öğelerinin alımının kaçınılmaz şekilde azalmasına neden olmanın yanında son yıllarda şişmanlık riskindeki artışla ilişkilendirilmektedir^14,15.

Şeker tüketiminin şişmanlık gelişimine olan etkileri önemli çünkü çoğu gelişmiş ülkelerde şişmanlık prevalansı oldukça yüksek olup gitgide artma eğilimi göstermektedir. Şişmanlığın oluşumunda besin içeriğinin vücut ağırlığını nasıl etkilediği araştırılmaktadır. Özellikle yüksek miktarlarda şeker tüketiminin obezite gelişimi ve yağ birikimine sebep olmasından dolayı üzerinde durulmaktadır¹⁶.

Çocuklarda şeker tüketimi ile şişmanlık ilişkisini araştıran bir çalışmada şeker tüketim miktarlarında yaş ve cinsiyete bağlı bir farklılık saptanmamış iken şeker alımlarıyla vücut ağırlıkları arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur⁶. Bizim çalışmamızda da kız ve erkek çocukların ortalama şeker alımları birbirine çok yakın olup vücut ağırlıklarıyla şeker tüketim miktarları arasında anlamlı bir ilişki saptanmamıştır. Amerika'da çocuk ve adölesanların şeker tüketimini değerlendirmek amacıyla yapılan çalışmanın sonucunda ise erkeklerin günlük tükettikleri şekerden gelen enerji kızlardan daha fazladır bizim çalışmamızda ise şekerden gelen enerji kız çocuklarında daha fazla bulunmuştur¹⁷. Yapılmış pek çok kesitsel çalışmaların sonucuna göre şeker tüketimi ile total enerji alımı pozitif ilişkili bulunmasına rağmen bizim çalışmamızda herhangi bir ilişki saptanmamıştır^18-20. Yapılan başka bir çalışmada da çalışmamıza benzer şekilde çocukların şeker tüketimleri ile enerji alım artışları ilişkili bulunmamıştır²¹.

Yüksek miktarlarda şeker tüketimi fazla enerji alımının yanında diğer besin öğelerinin yerine geçmesi potansiyel olarak ortaya koyduğu kaygılardandır²². Okul öncesi çocuklarda yapılan bir çalışmada eklenmiş şekerden gelen enerjileri toplam enerjinin %25'inden fazla olanlarda diğer besin öğelerinin alımlarının azalmakta olduğu bulunmuştur²³. Araştırmamızda basit şekerden gelen enerjinin %10'un üstünde olanlarda posa ve protein alımlarının daha az, yağ tüketimlerinin daha fazla olduğu tespit edilmiştir.

Çocuklarda üzerinde durulan bir diğer konu ise tatlandırılmış içeceklerin adipoziteyle olan ilişkisidir. Özellikle çocukluk çağı şişmanlığıyla ilişkisi olan tatlandırılmış içeceklerin tüketiminin arttığı belirtilmektedir^14,15. Hazırlanan bir meta analiz çalışmasında çocuklarda artmış şeker tüketimiyle adipozite ilişkisi ele alınmıştır. İncelenen pek çok çalışmada artmış şeker tüketimiyle adipozite pozitif ilişkili bulunmuştur ve bu çalışmalarda şekerin tatlandırılmış içeceklerden sağlandığı rapor edilmiştir. Fakat negatif ilişkili olan çalışmaların olduğu ve bu çalışmalarda da meyve suyundan gelen şekere maruz kalındığı belirtilmiştir²⁴. Ülkemiz genelinde yapılan bir çalışma sonucunda çocukların şeker içeren gazlı/kolalı içecekleri %11.5, diyet veya light gazlı kolalı içecekleri %3.6 ve şeker, şekerleme, bar, gofret ve çikolatayı %25.4 oranında hergün tükettiği belirtilmiştir Bilindiği üzere bu tür besinler şişmanlığa yol açmaktadır ve tüketim sıklıkları sınırlandırılmalıdır¹. Kalorisiz, yapay tatlandırıcılı ve şeker ilaveli içeceklerin 4-12 yaş arası çocuklar üzerinde ağırlık kazanımına etkisini belirlemek amacıyla yapılmış başka bir çift kör randomize çalışmada normal kilolu çocuklarda şeker içeren içeceklerin yerine kalorisiz içeceklerin tüketilmesi ile ağırlık kazanımı ve yağ birikimi azalmıştır²⁵. Yaşları 9-11 arası olan çocuklarda tatlandırılmış içecek tüketimlerini azaltmaya yönelik yapılan çalışmanın sonucuna göre fazla kilolu çocuklarda azalmış tatlandırılmış içecek tüketim miktarlarıyla azalmış BKİ değerleri bulunmuştur²⁶.

Basit şeker olan fruktoz alımının şişmanlıkla olan ilişkisine bakılan 5-8 yaş arası 15 hafif şişman veya şişman çocukta yapılan çalışmada; başlangıçta, 4. ve 8. haftalarda olmak üzere beslenme programlarında früktoz alımları azaltılmıştır. 12 hafta sonunda früktoz, sükroz, glikoz alımları ile total enerji alımlarında anlamlı bir azalma saptanmıştır. Başlangıca göre BKİ'lerinde de anlamlı azalmalar bulunmuştur. Çalışmanın sonucuna göre früktoz ve genel şeker alımının azalmasıyla birlikte şişman veya hafif şişman çocukların BKİ'leri üzerinde olumlu etkileri olduğu belirtilmiştir²⁷.

Sonuç olarak; şeker ve şekerli besinleri önerilen miktarların üzerinde tüketen çocuklarda toplam enerji alımları artmaktadır. Bunun sonucu daha fazla enerji alımı ve vücut ağırlığının artmasına neden olur. Bu çalışmada çocukların şeker tüketimi arttıkça BKİ değerlerinin de arttığı bulunmuştur. Bu bağlamda çocuklarda şeker ve şekerli besinlerin tüketiminin azaltılması ve buna yönelik öneriler geliştirilerek özellikle yetişkinlik çağı kronik hastalıklarının önlenmesi açısından değerlendirilmelidir.