Solunum sisteminin radyolojik incelemelerinde ilk adımı PA akciğer grafisi oluşturur. En ideali iki yönlü akciğer grafisi olmakla birlikte pratikte tek yönlü PA akciğer grafisi çekilmektedir. PA akciğer grafide gözlenen bir lezyonu tanımlamak ve anatomik yerleşimini aydınlatmak amacıyla lateral ve apikolordotik grafiler yanında gereğinde toraks bilgisayarlı tomografisi (BT) de kullanılmaktadır (1,2).

Teknik olarak uygun olmayan grafiler yanlış yorumlara yol açabileceği için akciğer grafileri değerlendirilirken öncelikle grafinin teknik yeterliliği ile başlanmalıdır. Bu amaçla grafi elde edilirken hastanın pozisyonun uygun olup olmadığı, derin inspiryumda nefes tutup tutmadığı, radyogramın uygun ekspojur değerlerinde elde edilip edilmediği ve grafide artefakt bulunup bulunmadığına bakılmalıdır (2,3).

Postero-anterior akciğer grafisinin tekniğine uygun olarak elde edildiği ve uygun kalitede olduğuna kanaat getirilince bir sonraki aşamaya geçilir. Bu aşamada sistematik bir dizi değerlendirme yapılır, grafinin normal olup olmadığına karar verilirken artefakt varlığı da akılda tutulmalıdır. Grafi normal olarak değerlendirilmediyse patolojik bulgular tanımlanır ve radyolojik yorum yapılır (3,4).

Radyolojik incelemelerin birçoğunda bazı nedenlerle artefaktlar oluşabilir. Bu artefaktlardan bazıları tanıda yardımcı olurken, bir kısmı da görüntünün değerlendirilmesinde zorluğa ve yanlış tanı konmasına neden olabilmektedir. Normal olarak kolaylıkla değerlendirilecek bir akciğer grafisi üzerinde artefaktlar oluştuğunda değerlendirmede güçlükler yaşanabilmektedir. Tanı koymak için kontrol grafiler ve ilave incelemeler gerekebilir ki, bu da hastanın alacağı radyasyon dozunu önemli ölçüde artırmaktadır (4,5).

Olgumuzda olduğu gibi PA akciğer grafisinde nadir görülebilecek ilginç bir artefakt olan saç artefaktı, radyolojik değerlendirmede güçlük yaşanması ve hastanın hastanede gereğinden fazla tutulması yanında, ilave kontrol grafileri ve toraks BT'nin de çekilmesiyle hastanın daha çok radyasyona maruz kalmasına yol açmıştır.

Hafif derecede ateş ve öksürük şikâyeti ile acil servise başvuran 8 yaşındaki kız olgunun, fizik inceleme ve laboratuvar bulguları normal bulunmakla birlikte, klinik olarak solunum yolu enfeksiyonunu olabileceği düşünülerek PA akciğer grafisi isteniyor. Çekilen akciğer grafisinde kalp gölgesi superiorunda, mediastende anormal bir opasite (Şekil 1) görülünce hastaneye yatırılıyor ve tedavisine başlanıyor. Yatışının ertesi gün şikâyetleri azalıp genel durumu da düzelince kontrol akciğer grafisi isteniyor, aynı anormal görüntünün (Şekil 2) sebat etmesi üzerine toraks BT'si isteniyor. Çekilen toraks BT'de hiçbir patoloji izlenmiyor ve normal olarak raporlanıyor. (Şekil 3) Bunu üzerine radyolojik konsültasyon isteniyor. Hastanın bir radyolog tarafından önerilen üçüncü PA akciğer grafisinde anormal opasite izlenmeyince (Şekil 4) önceki grafilerdeki görünümün saça bağlı artefakt olduğu anlaşılıyor. (Şekil 5,6).

Şekil 1: PA akciğer grafisinde kalp gölgesi superiorunda anormal bir opasite izlenmektedir.

Şekil 2: Olgunun genel durumu düzeldikten sonra kontrol amacı ile çekilen PA akciğer grafisinde bir öncekine benzer bir opasite izlenmektedir.

Şekil 3: Toraks BT'de hiçbir patoloji izlenmiyor ve normal olarak raporlanıyor.

Şekil 4: Hastanın bir radyolog nezaretinde tekrar edilen üçüncü PA akciğer grafisinde hiçbir patoloji izlenmiyor.

Şekil 5: PA akciğer grafilerinde ortaya çıkan artefaktın olgunun saçına bağlı olduğu anlaşılıyor.

Şekil 6: PA akciğer grafilerinde ortaya çıkan artefaktın olgunun saçına bağlı olduğu anlaşılıyor.

Solunum sisteminde akciğer grafisinden sonra ikinci sıklıkta başvurulan inceleme yöntemi toraks BT'dir. BT kesitsel görüntü oluşturarak toraksı daha detaylı olarak görüntüler ve patolojiyi tanımlanmada akciğer grafisine göre daha ayrıntılı bilgiler verir. Ancak hastanın maruz kalacağı radyasyon miktarı oldukça fazladır. BT, radyolojideki görüntüleme yöntemleri içerisinde en çok radyasyon içeren yöntemlerdendir. Hastalar PA akciğer grafisinde ortalama 0,02 mSv radyasyona maruz kalırken, toraks BT'de 5-7 mSv radyasyona maruz kalınmaktadırlar. BT deki bu radyasyon dozu 250-350 kez akciğer grafisi çekildiğindeki radyasyon miktarına denktir^5,6.

PA akciğer grafileri iki boyutlu görüntüler olduğu için rutin olarak yorumlanırken süperpozisyon nedeniyle birçok tuzaklarla karşılaşılabilir. Anatomik varyasyonlar, tıbbi cihazlar, iyatrojenik intratorasik değişiklikler ve yabancı cisimler gibi birçok durum artefakt oluşturup hastalığı taklit edilebilir. Toraks BT, kesitsel görüntüleme özelliği ile bu sorunları çoğunlukla çözebilmektedir. Ancak bu takdirde de zaman kaybının yanında hastanın alacağı radyasyon miktarı artmış olacaktır.^6,7.

Pratikte kız çocuklarında ve kadın hastalarda saç tokasına, örgülü veya bağlı saça ait artefaktlarla karşılaşmak mümkündür. Ancak literatürde saç artefaktına ait örnek sunumu çok az sayıdadır⁸.

İyonize radyasyon içeren tüm radyolojik incelemelerde olduğu gibi PA akciğer grafisi istemeden önce hastaya güven verici yeterli bir fizik inceleme yapılmalı ve grafi isterken de büyük bir dikkat ve titizlik gösterilmelidir. Olgumuzda olduğu gibi ilk fizik incelemede yeterince dikkat gösterilip saç artefaktı konusunda hasta yakını uyarılmış olsa veya röntgen teknisyeni çekim esnasında gerekli titizliği göstermiş olsaydı birinci kez elde edilen akciğer grafisi artefaktsız olarak elde edilecek ve hiçbir şüpheye yer kalmayacaktı. Dolayısıyla kontrol grafileri istenmeyeceği, toraks BT'ye ihtiyaç duyulmayacağı ve hastanın hastaneye yatırılmasına gerek kalmayacağı gibi, zaman kaybı olmayacak ve hasta gereksiz radyasyondan da korunmuş olacaktı.

Sonuç olarak PA akciğer grafisinin doğru bir şekilde elde edilip yorumlanmasında artefaktlara dikkat edilmesinin önemli olduğunu, özellikle kız çocukları ve kadın hastalarda nadir olarak saça ait artefaktın olabileceği, bununda tanı koymada zorluklara neden olabileceğini vurgulayarak bu konuya dikkat çekmek istiyoruz.