Uygun antibiyotik tedavisine rağmen stafilokoklar hastane kaynaklı infeksiyonların başta gelen nedenlerinden biri olup özellikle metisiline dirençli suşlar tedavisi güç, morbidite ve mortalitesi yüksek infeksiyonlara yol açarlar ¹. Stafilokoklar (S. aureus ve KNS) kan akımı infeksiyonlarının yaklaşık 1/3’ünden sorumlu olup nazal mukozada kolonize olurlar. Kan akımından izole edile S. aureus’ların yaklaşık %80’inin klonal olarak burundan izole edilenlerle aynı olduğu gösterilmiştir ². S. aureus sıklıkla yara infeksiyonu, osteomiyelit, endokendokardit ve sepsise yol açarken, koagülaz negatif stafilokoklar (KNS) yabancı cisim infeksiyonu ve nozokomiyal bakteremilerde ilk sıralarda yer almaktadır ³.

Çoğul dirençli (metisiline dirençli) S. aureus ve S. epidermidis genellikle hastanede yatan hastaların ve hastane personelinin deri ve burun mukozasında kolonize olurlar ve nozokomiyal infeksiyonlar için birer rezervuar görevi görürler. Ayrıca antibiyotik direnç genlerinin diğer stafilokok ve bakterilere transferinde rol alırlar ^4-6.

Stafilokoklar yabancı materyallere yapışıp tedavisi güç infeksiyonlara yol açmaktadırlar ⁷. Slime maddesi; bakteriyi fagositoz ve degranülasyondan korur, kemotaksis ve opsonositofagositozu önler, nötrofillerin etkisini önler ve lenfosit aktivitesini azaltır. Slime oluşumunun antibiyotiklerin etkisini önleyici bir fonksiyonu olduğu bildirilmektedir ^8,9.

Bu çalışmada, hastane çalışanlarının burunlarından izole edilen S. aureus ve KNS suşlarında metisilin direnci ve slime oluşumunun saptanması ile slime pozitifliğinin metisilin direncine etkisinin olup olmadığının araştırılması amaçlandı.

Çalışmaya alınan 118 hastane çalışanının her iki burun mukozasından beyin-kalp infüzyon buyyona batırılmış steril eküvyonlu çubuklarla sürüntü kültürü alındı. Örnekler %5 koyun kanlı agara ekilerek 35ºC’de 24 saat inkübe edildi. Koloni morfolojisi dikkate alınarak stafilokok olarak tanımlanan suşlar için Gram boyama, katalaz ve EDTA’lı plazma kullanılarak koagülaz testi yapıldı.

Mikroorganizmaların slime oluşturma özellikleri Kongo kırmızılı agar yöntemi kullanılarak araştırıldı. Kongo kırmızılı besi yeri litrede 10 g agar, 50 g sukroz, 37 g beyinkalp infüzyon buyyonu ve 0.8 g Kongo kırmızısı içerecek şekilde hazırlandı. Bu besiyerlerine tek koloni düşecek şekilde yapılan ekimler 37ºC’de bir gece inkübe edildi, koyu kırmızısiyah koloni oluşturan kökenler slime pozitif, pembe koloni oluşturanlar ise slime negatif olarak değerlendirildi ¹⁰.

Metisilin (oksasilin) direnci NCCLS önerilerine göre disk diffüzyon yöntemi kullanılarak saptandı ¹¹. İzole edilen suşların 0.5 Mc Farland bulanıklık standardına uygun olarak (108 bakteri/mL) steril serum fizyolojik içinde çözeltileri hazırlandı. Bu çözeltiler %4 NaCl içeren Mueller-Hinton (Oxoid) besiyerlerine ekildi. 1 µg oksasilin (Oxoid) diski konularak 35ºC’de 24 saat inkübe edildi. 11 mm’nin altında zon çapı saptanan suşlar dirençli olarak kabul edildi. Kontrol suşu olarak S. aureus ATCC 25923 ve S. epidermidis ATCC 35984 (American Type Culture Collection, Rockville, Md.) kökenleri kullanıldı.

İstatistiksel analiz için ki kare testi ile lineer regresyon analizi kullanıldı.

Çalışmaya katılmayı kabul eden sağlık çalışanlarının 73’ü erkek (%61.9), 45’i kadın (%38.1); 55’i (%46,6) doktor, 19’u (%16,1) hemşire, 32’si (%27,1) hastabakıcı ve 12’si (%10,2) laboratuar teknisyeni idi. Çalışanların 65’i (%55.1) dahili, 53’ü (%44.9) cerrahi kliniklerde çalışmaktaydı. İzole edilen suşların 81’i (%68.6) KNS, 37’si (%31.4) S.aureus idi. Cerrahi kliniklerde çalışmanın MRSA taşıyıcılığı için bir risk faktörü olduğu saptandı (cerrahi=%76.9’e karşı dahili: %23.1; r= 0.48, %95 güvenirlik aralığı: 0.196–0.768, p=0.002). MRSA suşlarında slime pozitifliği açısından da farklılık saptanmadı (p=0.06). Dahili kliniklerinde çalışanlardan izole edilen 44 KNS suşunun 18’i, cerrahi kliniklerde çalışanlardan izole edilen 37 KNS suşunun ise 22’si metisiline dirençli idi. Dahili kliniklerde çalışanlardan izole edilen 21 S. aureus suşunun 3’ü metisiline dirençli iken cerrahi kliniklerde çalışanlardan izole edilen 16 S. aureus suşunun ise 10’u metisiline dirençli olarak bulundu. Dahili kliniklerde çalışan personelden izole edilen KNS suşlarının 25/44’ü (%56.8) slime pozitifken, cerrahi kliniklerde bu oran 28/37 (%75.7) idi. Dahili kliniklerde çalışan personelden izole edilen S. aureus’ların 18/21’i (%85.7) slime pozitifken, cerrahi kliniklerde bu oran 9/16 (%56.3) idi.

Doktorlardan izole edilen stafilokokların %76.4’ü, hemşirelerden izole edilen suşların %26.3’ü, hastabakıcılardan izole edilen suşların %78.1’i, teknisyenlerden izole edilen suşların ise %66.7’si slime pozitifti.

İzole edilen suşların 37’si (%31.4) S. aureus idi ve bunlarında 13’ü (%35.1) metisiline dirençli idi. Bu beş suşun 4’ü (%30.8) doktorlardan 4’ü (%30.8) hemşirelerden, 5’i (%38.5) hastabakıcılardan izole edildi. KNS suşlarının 48/81’i (%59.3) metisiline dirençli iken S. aureus suşlarının 13/37’ü (%35.1) metisiline dirençli idi (p=0.1). İzole edilen 37 S. aureus suşunun 27’sinde (%73), 81 KNS suşunun 53’ünde (%65.4) slime oluşumu pozitifti ancak iki suşun slime oluşturma oranı arasında anlamlı farklılık yoktu (p=0.4). Slime oluşturan S. aureus suşlarının 7/27’si (%25.9) metisiline dirençli iken, slime oluşturan KNS’lerin %54.7’si (29/53) metisinle dirençli olarak saptandı. Slime pozitif KNS’lerde gözlenen metisilin direnci (%60.4) slime negatif KNS’lerden (%53.8) farklı değildi (p=0.3). Slime pozitif 80 stafilokok suşunun 44’ü (%55) metisiline duyarlı, 36’sı (%45) dirençli iken slime negatif 38 suşun 25’i (%65.8) metisiline dirençli, 13’ü (%34.2) duyarlı idi. (Tablo 2). Sime oluşturan KNS’ların 29/53’u (%54.7) metisiline dirençli iken, 24’ü (%45.3) duyarlı idi (p=0.9). Slime pozitif 27 S. aureus’un ise 20’si (%74.1) metisiline duyarlı, 7’si (%25.9) dirençli idi (Tablo 1).

Tablo 1: Slime oluşturan ve oluşturmayan stafilokok türlerinde metisilin duyarlılık durumu

KNS ve S. aureus suşlarında slime oluşumunun metisilin direncinde artışa yol açmadığı gözlendi (KNS için: r= 0.127, p=0.26, S. aureus için: r= 0.317, p=0.056).

Slime oluşturan bakterilerde antibiyotik duyarlılığı konusu son yıllarda dikkat çekici bir konu haline gelmeye başlamıştır ^10-12. Diaz-Mitoma ve arkadaşları ¹³. antibiyotik başarısızlığı ile slime üretimi arasında doğrudan bir ilişki olduğunu belirtmişlerdir. Benzer şekilde ayaktan periton diyalizi uygulanan hastalarda oluşan peritonitlerde tedavi başarısızlığında slime üretiminin etkili olduğu bulunmuştur ¹⁴. Çoğu yazar slime üretimi ile patojenik kökenler arasında epidemiyolojik bir ilişki olduğu konusunda görüş birliği içerisindedirler ^13,15.

KNS suşlarında slime yapımı gerçek bir patojenlik kriteri olarak kabul edilmektedir. Bir çalışmada slime faktör sıklığı ile infeksiyon oluşturma potansiyeli arasında bir ilişki olduğu saptanmıştır ¹⁶. Yine cerrahi yoğun bakım ünitelerindeki 190 tıbbi personelin burun boşluklarında saptanan S. epidermidis kökenlerinin %72.2’sinde slime üretimi gözlenmiştir ¹⁷. Yapılan diğer çalışmalar metisilin direncinin slime faktör yapan suşlarda daha fazla olduğunu göstermiştir ^18-20. Amerona ve ark ²¹ S. aureus suşları ile yaptığı bir çalışmada biyofilm varlığının antibiyotiklerin etkinliğini azalttığını yazmışlardır. Ammendolia ve ark. ²² slime üreten S. aureus suşlarının prostetik materyal infeksiyonlarından daha fazla sorumlu olduğunu bildirmişlerdir.

Bu çalışmada S. aureus suşlarında slime pozitiflik oranı %73.3, KNS suşlarında %65.4 idi. Dahili ve cerrahi kliniklerde çalışma ile MRSA taşıyıcılığı ve burun KNS kolonizasyonu ile MRSA pozitif ve metisiline dirençli KNS suşlarında slime pozitifliği açısından farklılık saptanmadı. Slime pozitifliğinin hem S. aureus ve hem de KNS suşlarında metisilin direncinde artışa yol açmadığı gözlendi. Tüm slime pozitif suşların %45’i metisiline dirençli idi ve metisilin direnci slime negatif suşlardan farklı değildi.

Burun MRSA taşıyıcılık oranını Eveillard ve ark. ²³ Kuveyt’te %6.2, Cespedes ve ark. ²⁴ Amerika Birleşik Devletlerinde %19.7, Scudeller ve ark. ²⁵ İtalya’da %1.12, Cesur ve Çokca ²⁶ ise Ankara’da %6 olarak bildirmişlerdir. Bu çalışmada ise burun MRSA taşıyıcılık oranı %35.1 olarak saptandı. Cerrahi alan, kan dolaşımı ve kateter infeksiyonları başta olmak üzere hastane infeksiyonlarında önemli bir etken olan MRSA için burun taşıyıcılığının önemli bir risk faktörü olduğu göz önünde tutulursa çalışmamızdaki oran diğerlerinden oldukça yüksektir.

Sonuç olarak hastane personelinin burunlarından izole edilen stafilokok suşlarında slime pozitifliğinin oldukça yüksek olduğu ancak bunun metisilin direncinde artışa yansımadığı saptandı. Ancak, MRSA taşıyıcılığı ve burun KNS kolonizasyonu oldukça yüksek oranlarda saptandı. Bu türlerin kan akımı ve prostetik materyal infeksiyonlarından sorumlu olduğu dikkate alınırsa sağlık çalışanlarının infeksiyon kontrol önlemlerine uyumda son derecede titiz davranmaları ve burun MRSA taşıyıcılığı için kontrol önlemlerinin arttırılmasına ve MRSA eradikasyonu için uygulanabilir ve kalıcı çözümlere ihtiyaç vardır.