MS hastalarında yakın hafıza ve kavramsal sorgulamayı içeren kognitif fonksiyon bozukluklarına da rastlanılmaktadır ^4-6. Bu hastalarda kognitif fonksiyonun etkilenmesini değerlendirmek için elektrofizyolojik bir test olan, olaya bağımlı potansiyellerden P300 latansı da bir yöntem olarak kullanılabilmektedir ^3,7,8. P300 dalga latansı için geçen zaman, beynin uyaranı tanıma ve sınıflandırması için ihtiyacı olan süreyi, bu dalganın amplütüdünün ölçülmesi ise beynin karar verme yetisinin değerlendirilmesinde yol gösterilebileceği ileri sürülmektedir ⁹. Literatürde P300 dalga amplitüd değişmelerinin enformasyon işleminin derecesini yada kalitesini yansıttığı, latans değişikliklerinin ise kognisyon yeteneği, dikkat ve anlık hafıza kapasitesi ile ilgili bilgileri sağladığı bildirilmiştir ^10,11.

MS tedavisinde kullanılan interferonların (IF) atak sıklığını azalttığı kabul görmekle birlikte kognitif fonksiyonlar ve olaya bağlı potansiyeller üzerine olan etkileriyle ilgili literatürde az sayıda çalışma olup elde edilen sonuçlar da çelişkilidir ¹².

Bu çalışmanın temel amacı; MS polikliniğinde izlenen ve interferon beta-1a (IFβ-Ia) tedavisi alan hastalarda kognitif işlevleri, objektif nörofizyolojik bir yöntem olan olaya ilişkin uyarılmış potansiyeller-P300 testi ile değerlendirerek, IFβ-Ia tedavisinin MS’li olgularda kognitif fonksiyonlar üzerine bir etkisinin olup olmadığını değerlendirmektir.

Çalışma ve kontrol gruplarının anamnezleri alınarak ayrıntılı fizik ve nörolojik muayeneleri yapıldı. MS hastalarının EDSS skorları belirlendi. Tam idrar, tam kan, rutin biyokimyasal tetkikler, tiroid fonksiyon testleri, elektrokardiyografi ve akciğer grafileri değerlendirildi.

Her iki grubun P300 testleri, standart “odd ball paradigması” (şaşırtmalı uyaran dizisi) kullanılarak elde edildi. İlk P300 testi sonrası çalışma grubuna IFβ-Ia (Rebif 44 mikrogram prefilled şırınga, haftada 3 gün, subkutan) başlandı. 6 aylık IFβ-Ia tedavisi sonrası çalışma grubunun P300 testleri tekrarlandı. Sağlıklı gönüllülerden oluşan kontrol grubunun ilk P300 değerleri aynı zamanda 6. ay değerleri olarak da kabul edildi.

Tüm P300 kayıtları kliniğimiz elektromyografi (EMG) laboratuarında Dantec Keypoint modeli 4 kanallı bir EMG/UP cihazı kullanılarak sessiz bir ortamda yapıldı. Teste başlamadan önce deneklere bilgi verildi. Kişi yatar pozisyonda iken, Ag/AgCI disk yapısındaki aktif elektrot CZ’ye, referans elektrot sağ kulak memesine yerleştirildi. Elektrotların impedansları 5 ohm’un altında olacak şekilde ayarlandı. Uyaranın frekansı 1 Hz, amplifikasyon 50 mv/birim ve analiz zamanı 100 msn/birim olmak üzere toplam 1000 msn olacak şekilde düzenlendi. Situmulasyon yöntemi; standart odd ball paradigması olup %80 sıklıkla tekrarlayan kalın (1kHz) tondaki seslerin arasında, %20 sıklıkla ortaya çıkan ince (2kHz) tondaki ve daha nadir seslerin ayırt edilmesi şeklindeydi. Duyma eşiğine 80 dB eklenip elde edilen şiddetteki stimulus her 2 saniyede bir düzenli olarak iki kulağa birden verildi. Nadir tekrarlayan situmuluslar sık tekrarlayanlar arasına rastgele olarak dağıtılmıştı. Hastadan bu situmulusları sayması istendi. Hem latans hem de amplitütleri değerlendirmek için CZ noktası aktif kayıtlama noktası olarak alındı. Elde edilen trasede P300 latansı ve amplitüdü belirlendi.

İstatistiksel değerlendirme bilgisayar ortamında SPSS 10.01 paket programında yapıldı. Verilerin değerlendirilmesinde; kontrol ve hasta grubunun karşılaştırılmasında Mann-Whitney U testi, hasta grubunun tedavi öncesi ve sonrası verilerinin karşılaştırılmasında Wilcoxon testi kullanıldı.

Tablo 1: Çalışma ve Kontrol gruplarının demografik verileri

Çalışma grubuna 6 ay süreyle IFβ-Ia (Rebif 44 mcg, haftada 3 kez subkutan) verildi. Çalışma süresince çalışma grubundaki hastalarda atak gözlenmedi.

Çalışma ve kontrol gruplarının 0. ve 6. aylardaki P300 latans ve amplitüt değerleri gruplar arasında karşılaştırıldı. Çalışma grubunun 0. aydaki P300 latansları sağlıklı kontrol grubuna göre daha uzun olmasına karşın aralarındaki fark istatistiksel olarak anlamlı düzeyde değildi (p>0,05, Mann- Whitney U test). Çalışma grubunun 6. aydaki P300 latansları ve amplütüdleri kontrol grubu ile karşılaştırıldığında aralarında istatistiksel olarak anlamlı fark gözlenmedi (p>0,05, Mann- Whitney U test). Çalışma grubunun tedavi öncesi ve sonrası P300 latans ve amplitüd değerleri karşılaştırıldığında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık tespit edilmedi (p>0,05, Wilcoxon test).

Tablo 2: Grupların 0. ve 6. aylardaki P300 amplitüt ve latans değerleri

MS de interferon beta 1b tedavisinin kognitif fonksiyonlar üzerine etkisini araştıran sınırlı sayıda çalışma mevcuttur. Bununla birlikte IFβ-Ia tedavisi ve P300 olaya bağlı potansiyel ile ilişkili literatürde bir bulguya rastlanılmadığından, çalışmamızın bu konuda yapılan ilk çalışma olduğu düşünülmektedir. Çalışmamızın önemli bir olumsuz yanı çalışma grubunda değerlendirilen hasta sayısının az olması ve izlem süresinin kısa olmasıdır.

Çalışmamızda, IFβ-Ia tedavisi başladığımız RR-MS hasta grubunun tedavi öncesi ve tedavinin 6. ayındaki P300 latans ve amplitüd değerlerini, sağlıklı kontrol grubu ile ve IFβ-Ia tedavisi alan grup da kendi içinde karşılaştırdık. Çalışma grubunda tedavi sonrası P300 latans değerinin 12 hastada kısaldığı, 2 hastada değişmediği, 6 hastada ise uzadığı saptandı. Bununla birlikte istatistiksel olarak değerlendirildiğinde, hasta ve kontrol grupları arasında anlamlı bir fark tespit edilmedi (p>0,05, Mann-Whitney U test). Aynı zamanda araştırmanın esas amacı olan MS hasta grubunda tedavi öncesi ve sonrası P300 latans ve amplütüd değerleri karşılaştırıldığında istatistiksel olarak anlamlı fark tespit edilmedi (p>0.05 Wilcoxon test).

MS hastalarının takibinde hastalık süresi, sakatlık ölçümü ve P300 latansı arasındaki ilişki uzun yıllardan beri çok sayıda araştırmacının ilgisini çekmiştir. Pliskin ve ark. IFβ-Ib tedavisi alan MS hastalarında vizüel uyarımla yaptıkları çalışmada, 30 hastanın P300 latanslarının normal sağlıklılardan farklı olmadığını bildirmişlerdir ¹⁶.

Slater ve ark. ise; kesin MS tanılı 31 hasta ile kontrol grubunu karşılaştırdıkları çalışmalarında P300 dalga latansları ile manyetik rezonans incelemelerindeki demiyelinizan lezyonların varlığı arasında sıkı bir korelasyon olduğunu ileri sürmüşlerdir ⁷. Gil ve ark.da P300 dalga latansları ile hem hastalık süresi hem de kognitif defisit düzeyleri arasında pozitif bir korelasyon olduğunu bildirmişlerdir ¹⁷. Triatafyllou ve ark. 47 kişilik RR-MS hastasını sağlıklı kontrollerle karşılaştırdıkları çalışmalarında P300 dalga latansı açısından gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı farklılık bulduklarını ancak hastalık süresi ile P300 latansı arasında bir ilişki bulamadıklarını bildirmişlerdir ⁸. Bu çalışmada, MS grubu ile kontrol grubu arasında P300 değerleri karşılaştırıldığında istatistiksel bir anlamlılık olmadığı saptandı. Literatür de MS hastaları ile sağlıklı kontroller arasında P300 değerlerini karşılaştıran araştırmaların sonuçlarının çelişkili olduğu görülmektedir. Ayrıca MS hasta grubunda, hastalık süreleri ve EDSS skorları ile P300 dalga latans ve amplitüd değerleri karşılaştırıldığında istatistiksel olarak anlamlı bir korelasyon gözlenmedi. Bu konuda da literatürde çelişkili araştırmalar bildirilmiştir.

P300, bilişsel işlevlere bağlı nöral olayların bir belirteci olduğundan, yoğun psikofizyolojik araştırmalara konu olmuştur. Ancak elde edilen sonuçlar konusunda görüş birliği yoktur. Bazı araştırmacılar P300 oluşumunun geniş bir davranışsal çatıya dayandığını ya da birçok mekanizmanın süper vizyonuna bağlı olduğunu ileri sürmektedirler ¹⁸.

Bir çalışmada, 30 erkek bireye plasebo ve 20mg/gün hidrokortizon 7 gün süreyle verilmiş ve hidrokortizon verilen grupta P300 dalga amplitütlerinde artış olduğu gözlenmiştir. Sonuçlar normal bireylerde hidrokortizon tedavisinin P300 amplitütlerini arttırdığını göstermektedir ¹⁹. Çalışma grubundaki hiçbir hasta çalışma süresince atak geçirmediğinden steroid tedavisi almadı. Bu nedenle hasta grubunun P300 değerlerine etkisi olmadı.

P300 olaya bağlı potansiyelleri MS hastalarında kognitif fonksiyonları değerlendirmede bir parametre olarak kullanılabilmektedir. Bu çalışmanın sonuçları; MS hastalarında atak sıklığı, MRI’daki lezyon yükü ve hastalık progresyonu üzerine tedavi edici etkisi olduğu kabul edilen IFβ-Ia’nın, kognitif fonksiyonları değerlendiren P300 olaya bağlı potansiyeller üzerine etkisinin belirgin olmadığı şeklinde değerlendirilebilir. Bununla birlikte daha çok sayıda hasta içeren ve daha uzun süreli izlenimlerin yapıldığı çalışmalara ihtiyaç olduğu göz önünde bulundurulmalıdır.