Amitriptilin trisiklik antidepresan ilaçlar arasında en sık reçete edilen ilaçlardan birisidir. Yüksek etkinlikte ve ucuz olması nedeni ile doktorlar tarafından sıkça reçetelenmekte, hastalar tarafından da kolaylıkla reçetesiz elde edilebilmektedir ^1,2. İlacın düzensiz kullanımı, kaza ve intihar amaçlı alımları sonucu ölümcül sonuçların ortaya çıkması, gün geçtiçe amitriptilin zehirlenmesi oranlarındaki artış, konunun önemini arttırmaktadır. Bu çalışmada Dr. Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hastanesi acil servisine başvuran amitriptilin zehirlenmlerinin klinik özellikleri ile prognozlarının tartışılması amaçlanmıştır.

Dr. Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi acil servisine 01.01.2000-01.02.2004 tarihleri arasında başvuran 131991 hastanın, 778 zehirlenme olgusunun dosyaları retrospektif olarak incelendi. Yalnızca amitriptilin zehirlenmesi nedeni ile başvuran 51 zehirlenme vakası yaş, cinsiyet, zehirlenme nedeni, başvuru semptomları, izlemde çıkan semptomlar, elektrokardiyogafi sonuçları, biyokimyasal parametreler, hastanede kalış süreleri mekanik ventilatör ihtiyacı ve prognozları değerlendirildi. Veriler yüzde oranları kullanılarak değerlendirildi.

Dr. Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi acil servisine 01.01.2000–01.02.2004 tarihleri arasında başvuran hasta sayısı 131991’di. Bu hastaların 778’i (%0,58) zehirlenme nedeni ile getirilmişti. 778 zehirlenme olgusunun % 44’ü (n=342) ilaç zehirlenmeleri, ilaç zehirlenmelerinin % 17,8’ini ise (n=61) amitriptilin ve amitriptilin içeren çoklu ilaç zehirlenmeleri oluşturuyordu.

Sadece amitriptilin zehirlenmesi olan 51 vaka değerlendirildiğinde, vakaların %56,8’i (n=29) erkek, %43,2’si (n=22) kızdı. Olguların yaşları 13 ay ila 15 yaş arasında idi. Zehirlenme nedenleri arasında %76,4’ü (n=39) kaza sonucu, %15,3’ü (n=8) intihar amaçlı, %7,8’i (n=4) kötü kullanım vardı. İntihar vakalarının tamamının 9 yaş ve üzeri iken bu vakaların %62,5’i (n=5) kızdı. İlacın kötü kullanımı nedeni ile olan zehirlenme vakaları 15 yaşında olan 3 erkek ve 1 kızdan oluşuyordu. Olguların yaş grupları, cinsiyet ve zehirlenme nedenlerine göre dağılımı Tablo 1 ve 2’de görülmektedir.

Tablo 1: Olguların cinsiyetlere göre zehirlenme nedenleri

Tablo 2: Olguların yaş ve zehirlenme nedenlerine göre ayırımı

En sık görülen başvuru semptomu %29,4 (n=15) oranla kusma ile birlikte bilinç değişikliği %23,5 (n=12) idi. Hastaların %27,4’ü (n=14) asemptomatikdi. Başvuruda olmayıp gözlemde çıkan en sık semptom ise %11,7 (n=6) ile ajitasyon, %5,8 (n=3) ile taşikardi idi (Tablo 3). Hastanede kalış süreleri 1 ila 20 gün (ortalama 3,6 gün) arasında idi. Tüm hastalar servise yatırılarak izlenildi. Mekanik ventilatör ihtiyacı olan hasta olmadı. Hastaların 3’ü takip sırasında aritmi sonrasında kardiyak arrest gelişerek kaybedildi diğer hastalar şifa ile komplikasyon olmadan taburcu edildi.

Tablo 3: Başvuru ve izlemde çıkan semptomlar

Çocukluk çağında akut zehirlenmeler morbidite ve mortalitede halen önemli bir sorun olmaya devam etmektedir ^3,4. Çalışmamızda acil servise başvuran zehirlenme vakaları, tüm başvuruların %0,58’ini oluştururken amitriptilin zehirlenmeleri başvuran ilaç zehirlenmeleri arasında %17,8’lik bir yer tutuyordu. Geçmiş yıllardaki yapılan zehirlenme ile ilgili yayınlar incelendiğinde salisilatlar ve parasetamoller ile birlikte antidepresanların sayılarının arttığı, yoğun olarak da amitriptilin zehirlenmelerinin olduğu görülmektedir ^1-3.

Trisiklik antidepresanlardan olan amitriptilin, etkisini adrenerjik ve seratonerjik nöronlardan epinefrin ve seratoninin geri alımını membran pompa inhibisyonu ile engelleyerek göstermektedir. Taşikardi, hipotansiyon, dilate pupiller, ağız kuruluğu ve idrar retansiyonu da bu şekilde oluşmaktadır. Santral sinir sistemi üzerine etkileri sonucu halisünasyon, ajitasyon, konvülsiyon ve koma görülebilmektedir. Mortaliteyi en çok etkileyen kardiyak etkileri arasında taşikardi, elektrokardiyogramda QRS kompleksinde genişleme ve çeşitli aritmiler bulunmaktadır ^5,6.

Çalışmamızda taşikardi ve aritmisi olan vakaların hepsinde QRS kompleksinde genişleme mevcuttu. QRS kompleksini etkileyecek ilaç alımı ve elektrolit bozuklukları saptanmadı. Kaybedilen 3 hasta da aritmileri ardından kardiyak arrest olan vakalardı.

Çalışmamızda, acil servis başvurularında tüm hastalara mide lavajı yapılmış ve aktif kömür verildikten sonra serviste gözleme alınmıştır. Servise alınan vakalar semptomlara yönelik destekleyici tedaviler ile izlenilmiştir. Başvuru sırasında ve sonrasında gözlenen belirti ve bulgular tablo 3’de görülmektedir.

Gün geçtikçe başvuran zehirlenme vakalarının azalmasına rağmen amitriptilin zehirlenmeleri son yıllarda artış göstermiştir ^1-3. Çalışmamızda zehirlenme olgularının ailelerinin sosyoekonomik düzeylerinin %88,2’sinin (n=45) kötü olduğu, %86,2’sinin (n=44) annesinin ev hanımı olup çalışmadığı belirlenmiştir. Çalışmamızın yapıldığı tarihlerde 3 vaka (%5,8) amitriptilin zehirlenmesi sonrası yaşamını kaybetmiştir ve bu tarihler arasında ilaç zehirlenmeleri içinde başka ölümle sonuçlanan vaka olmamıştır. Çalışmamızda da görüldüğü üzere amitriptilin zehirlenmelerinin %76,4’ü kaza sonucu alınmış olup, bu zehirlenmeler en sık 2-5 yaş arasında görülmektedir. İntihar amaçlı alınan 8 vakanın 9 yaş üzerinde olduğu ve çoğunluğunun kız olduğu (%62,5) görüldü. Ülkemizde kaza ve intihar amacı ile kullanılan ilaçlar arasında amitriptilin türevlerinin sıkça görülmesi ise reçetesiz satılabilmesi ile birlikte ucuz ve etkili olması nedeni ile doktorlarca tavsiye edilmesine bağlanabilir.

Sonuç olarak, çalışmamızda elde ettiğimiz veriler daha önce Türkiye’de yapılan çalışmalar ile benzerlik göstermekle birlikte, amitriptilin zehirlenmelerinde belirgin bir artış olduğu, amitriptilin zehirlenmeleri sonrası yoğun bakım gerektirdiği ve mortalite ile sonuçlanabildiği görülmüştür ^1,2,4,7-9. İlacın hekimler tarafından doğru endikasyonlarda kullanımının gerektiği, ilaç kapaklarının muhakkak çocuk kilidi taşıması ve firmaların buna yönlendirilmesi gerektiği, evinde özellikle ufak çocuk bulunan ailelerin ilacı çocuğun ulaşamayacağı bir yerde muhafaza etmeleri gerekliliği konusundaki yazının ilaç kutu ambalajı üzerinde dikkat çekici bir şekilde yer alması gerekliliği, eczacıların bu ilaçları verirken konu hakkında uyarıda bulunmaları zorunluluğu getirilmesi sonucuna ulaşıldı.