İshal daha önceleri gelişmekte olan ülkelerin sorunu iken globalleşen dünyada bugün bütün ülkelerin sorunu halini almıştır ¹. Nonspesifik nedenler, virusler, bakteriler, parazitler ve toksinler daha çok su ve yiyeceklerle bulaşarak ishal nedeni olarak karşımıza çıkmaktadır ². Hastanın yakın zamanda antibiyotik kullanımı, antiasit tedaviler ve immün sistemi baskılayıcı hastalıkları ve ilaçlar ishale yatkınlığını artırmaktadır ³. İshalin tanımlanmasında birçok farklıklar olmasına rağmen ishal; günde üç defadan fazla sulu kıvamlı dışkılama olarak tanımlanmıştır ⁴. Başka bir tanımda ise günlük alışkanlıklarından fazla sayıda ve yumuşak kıvamlı dışkılama ile birlikte karın ağrısı, bulantı ve kusmanın eşlik etmesi olarak ifade edilmiştir.

Daha çok sıvı elektrolit kaybına neden olan ishal birçok komplikasyonların yanı sıra önemli oranda ekonomik kayıplara neden olabilmektedir. Amerika Birleşik Devletleri’nde yıllık tahmini 6 milyar dolar ekonomik kayıp olduğu bildirilmektedir ⁵. Daha da önemlisi ishal dünyada ölüm nedenleri arasında ön sıralarda gelmektedir. Dünyada ishalden her yıl ortalama 2.2 milyon kişinin ölmesi konunun önemini ortaya koymaktadır ⁶. Bu çalışmada, hastanemiz acil servisine 15 yaş ve üzeri ishal şikâyeti ile başvuran hastaların bir yıllık değerlendirilmesi amaçlanmıştır.

Tıp Fakültesi acil servisine Ocak-Aralık 2005 tarihleri arasında ishal şikâyeti ile başvuran tüm hastaların protokol defterinden dosyalarına ulaşıldı. Hastaların yaş, cinsiyet gibi epidemiyolojik ishal, kabızlık, karın ağrısı, bulantı, kusma, ateş, baş ağrısı, baş dönmesi, cilt kaşıntısı, alt ıslatma, bilinç kaybı gibi başvuru şikayetleri; karında distansiyon, barsak seslerinde artma, batında duyarlılık gibi fizik muayene bulguları; dışkının direkt basit mikroskobik incelemesi; tanı, yatış ve taburculuk gibi sonuçları retrospektif olarak dosyalarından taranarak değerlendirildi.

Bir yıllık sürede acil servise ishal şikâyeti ile başvuran hastaların demografik özellikleri Tablo 1’de sunulmuştur. Buna göre acil servise başvuran 13.000 hastanın 218’ini (%1.7) ishal şikâyeti oluşturmaktadır. Bunların 118’i (%54.1) kadın, 100’ü (%45.9) erkek ve hastaların ortalama yaşı 38.78±17, 94 bulunmuştur. 16 (%7.3) hasta enfeksiyon hastalıkları servisine yatırılmıştır. Parazitik enfestasyon tespit edilmiş hastalar ile tespit edilmemiş hastaların yatış oranları arasında anlamlı farklılık bulundu. Yatış verilenlerde enfestasyon saptama olasılığı anlamlı düzeyde yüksek olarak tespit edildi (P<0.05).

Tablo 1: Hastaların demografik özellikleri

Bu hastaların başvuru şikâyetleri Tablo 2’de sunulmuştur. Buna göre ishalle birlikte hastaların 167’sinde (%76.5) bulantı, 136’sında (%62.4) kusma, 139’da (%63.8) karın ağrısı, tespit edilmiştir. Gastrointestinal sistem bulguları dışında en fazla 44’ünde (%20.2) ateş olduğu bulunmuştur. Fizik muayenelerinde; 141’inde (%64.7) barsak hareketlerinde artma, 3’ünde (%1.4) distansiyon, 134’ünde (%61.5) karında duyarlılık tespit edilmiştir. Direk bakısında invaziv gastroenterit bulunan hastalarla bulunmayanlar arasında başvuru şikâyetleri arasında anlamlı bir fark saptanamadı (P>0.005). Tablo 3’te sunulan dışkı bakı sonuçlarının 110’nunda (%50.5) lökosit, 31’inde(%14.2) eritrosit, 15’inde (%6.8) parazit (G.intestinalis ve E. histolytica/E. dispar) saptanmış ve 1’nin (%0.5) dışkı analizi yapılamamıştır. Mikroskobik bakıda her alanda görülen hücre sayısı ile hastaların klinik bulguları arasında anlamlı değişiklik saptanamadı (P>0.005).

Tablo 2: Başvuru şikâyetleri ve fizik muayene bulguları

Tablo 3: Dışkı analiz sonuçları

Tablo 4’te ishal şikâyeti ile başvurup yatışı yapılan hastaların özellikleri sunulmuştur. Yatan hastaların % 56.25’inde ateş olduğu saptanmıştır.

Tablo 4: Yatan hastaların özellikleri

İshal tüm dünyada yaygın olarak gözlenmekte ve tüm ölümlerin %4’üne neden olmaktadır ⁶. İshal sıvı ve elektrolit kaybından hızlı ve ciddi etkilenen pediatrik ve geriatrik yaş grupları üzerinde önemli bir morbidite ve mortalite nedenidir ⁷. Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi acil servisinde Eren ve arkadaşlarının yapmış oldukları bir çalışmada acil servise ishal şikâyeti ile başvuran hastalarda parazit sıklığına bakılmış ve %8 G. intestinalis ve %6 E. histolytica/E. dispar tespit etmişlerdir ⁸. Çalışmamızdan elde edilen sonuçların incelenmesinde de en fazla görülen parazitlerin sırasıyla G. intestinalis, E. histolytica/ E. dispar olduğu saptanmıştır. Fırat Üniversitesi Tıp Fakültesine Parazitoloji laboratuarına başvuran parazit şüpheli olgularda yapılan analizlerde parazit sıklığı %17.24 olarak gösterilmiştir ⁹. Dokuz Eylül Üniversitesinde Tıp Fakültesinde yapılan çalışmada parazit sıklığı %8.7 olarak tespit edilmiştir ¹⁰. Şırnak Askeri hastanesinde Emiroğlu ve arkadaşlarının yaptığı çalışmada bu oran %36.5 bulunmuştur ¹¹. Bizim çalışmamızda parazit sıklığının düşük olmasının nedenleri ilimizin alt yapısının iyi olmasına bağlı olabileceği gibi dışkı bakısında sadece basit mikroskobik incelemenin yapılmasının rolü olduğunu düşünmekteyiz.

Amerika’da yıllık 211–375 milyon ishal vakası olduğu bunların 73 milyonu doktora başvurduğu 1.8 milyon kişinin hastaneye yatırıldığı ve yatış oranı %2.4 olduğu bildirilmiştir ⁵. Çalışmamızda ise yatış oranı %7.6 bulunmuştur. Bunun nedeninin hastanemizin üçüncü basamak hastane olması ve daha çok yatış gereken vakaların sevk edilmesi olduğu kanısındayız.

Hastaların hastaneye yatışında yaş önemli faktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Çalışmada, ishal nedeniyle başvuranların ortalama yaşı 38.78 iken yatan hastalarda ortalama yaş 56.56 olarak tespit edilmiştir. Yatan kadın hastalarda yaş ortalaması 50.10 iken yatan erkek hastalarda 67.33 olarak bulunmuştur. Bunun nedenleri arasında sıvı ve elektrolit kaybına daha duyarlı olan yaşlıların immün sistemlerinin daha zayıf olduğu gösterilebilir.

Dışkıda lökosit saptanması ishal etkeni, etkenin anatomik lokalizasyonu ve mukozal inflamasyonun varlığını göstermektedir. İnvaziv ve sitotoksik etkenler olan Shigella, Salmonella, C.jejuni, İnvaziv E.coli, enterohemorajik E.coli, C.difficile, Yersinia enterocolitica, V. parahaemolyticus’ta dışkıda lökosit görülmektedir ^12,13. Çalışmamızda yatan hastaların %56.25 ateş ve dışkılarının basit mikroskobik incelemelerinde %87.5’de lökosit, %31.25’inde eritrosit görülmüştür. Bu da servisimizden yatışı yapılan hastaların büyük çoğunluğunu invaziv etkenlerin oluşturduğunu göstermektedir.

Sonuç olarak acil servise başvuran ishalli hastaların oranı çok yüksek olmamakla birlikte ishalin basit semptomlardan ölüme kadar uzanan bir tabloya sebep olmasından dolayı kişisel hijyen, temiz yiyecek ve suyun temini, alt yapının düzeltilmesi ve infeksiyonun yayılımı konusunda halk eğitiminin artırılması konuları üzerinde önemle durulması gerekliliğini vurgulamaktayız.