Türkiye’de de modern aile planlaması yöntemlerini kullanma oranı her geçen yıl artmakta, gebeliği önleyici geleneksel yöntemleri kullanma oranları ise azalmaktadır. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA) 2003 sonuçlarına göre Türkiye’de 15–49 yaş grubu kadınların % 42.5’i modern, %28.5’i geleneksel yöntem olmak üzere toplam %71.0’i herhangi bir gebeliği önleyici yöntem kullanmaktadır. TNSA (2003) sonuçlarına göre modern yöntemler arasında en yaygın olanların %20.2 kullanım oranıyla RİA ve %10.8 kullanım oranıyla kondom olduğu en yaygın geleneksel yöntemin ise %26.4 kullanım oranıyla geri çekme olduğu belirlenmiştir¹. Çanakkale İl Sağlık Müdürlüğü İstatistik Şubesinden alınan 2003 yılına ait 15-49 yaş grubu aile planlaması yöntemlerini kullanma oranları RİA için %30.53, kondom için %20.32, oral kontraseptif için %5.97, tüpligasyon %4.71, vazektomi %0.11, deri altı implantı %0.04 ve etkisiz yöntemler için %37.52 olarak belirlenmiştir.

Kadınların aile planlaması yöntemlerini tercih ederken çeşitli faktörlerden etkilendikleri saptanmıştır. Yapılan bir çalışmada kadınların aile planlaması yöntemini tercih etme nedenleri arasında ilk sırada güvenilir olması (%25.7) yer almıştır. Bunun yanı sıra yöntemin yan etkisinin az olması (%11.8), ucuz olması (%6.4), kolay ulaşılabilir olması (%5.7) ve eşinin istiyor olması (%5.3) tercih nedenleri arasında yer almıştır². Yapılan bir diğer çalışmada ise kadınların % 22.8’inin eşi istemediği için her hangi bir aile planlaması yöntemi kullanmadığı belirlenmiştir³. Van’da yapılan çalışmada kentte yaşayan kadınların %57.9’u ve köyde yaşayan kadınların %55.2’si aile büyükleri izin vermediği için aile planlaması yöntemi kullanmadıklarını ifade etmiştir. Yanı sıra aynı çalışmada kentte yaşayan kadınların %21’i köyde yaşayanların %30’u günah olduğu için aile planlaması yöntemi kullanmadıkları belirlenmiştir⁴.

Kadınların kullandıkları aile planlaması yöntemini neden tercih ettiklerinin belirlenmesinin, hizmetin planlanmasında sağlık çalışanlarına ışık tutması açısından önemli olduğu düşünülmektedir. Etkili yöntemi tercih etme nedenlerinin yaygınlaştırılması, etkin olmayan yöntemlerin tercih edilme nedenlerinin önüne geçilmesi için bu tanılamanın yapılmasının önemli olduğu düşünülmektedir. Toplumla ilk ve en yakın ilişkiyi kuran meslek grubu olarak tanımlanan halk sağlığı hemşireleri ve ebelerin hizmet verdikleri bireylere bu hizmeti etkili bir biçimde götürmelerinde bu çalışmanın sonuçlarının yararlı olacağı düşünülmektedir. Araştırma Çanakkale il merkezinde yaşayan 15–49 yaş grubu kadınların aile planlaması yöntemlerini tercih etme nedenlerini saptamak amacıyla yapıldı.

Bu araştırma Çanakkale il merkezinde, Ekim 2005- Mayıs 2006 tarihleri arasında ve tanımlayıcı tipte yapıldı. Çalışmanın evrenini Çanakkale il merkezinde hizmet veren beş sağlık ocağına kayıtlı 15–49 yaş aralığındaki 25.605 kadın oluşturdu. Evrenden örneklem seçiminde, evrenin biliniyor olduğu durumlarda kullanılan sıklık formülü (n=N. t2. pq/ y2. (N–1) + t2. pq) kullanıldı ve örneklem 400 olarak belirlendi. Bu 400 kadın olasılıksız örneklem yöntemiyle toplam nüfus içerisinde sağlık ocaklarının nüfus oranları doğrultusunda belirlendi. Sağlık ocaklarına her hangi bir nedenle gelenler ile (çocuklarına aşı yaptırmak, muayene olmak vb) ev ortamında ulaşılan kadınlar arasından belirlendi. Bu kadınların yaklaşık %50’sine ev ortamında ulaşıldı. Ulaşılan kadınların tamamı çalışmaya katılmaya gönüllü oldular. Araştırmaya cinsel yaşamı aktif olan ve gebe olmayan kadınlar dahil edildi.

Araştırma verileri araştırmacılar tarafından hazırlanan soru formu ile toplandı. Soru formu kadınların tanıtıcı özelliklerini belirlemeye yönelik 9 kapalı uçlu soru ve aile planlaması yöntemlerini niçin tercih ettiklerini belirlemeye yönelik 4 açık uçlu sorudan oluştu. Soru formunda 9 kapalı 4 açık uçlu Soru formu uygulanmadan önce sahadan rastgele seçilen 15 kadına ön uygulama yapılarak soru formunun anlaşılabilirliği kontrol edildi ve gerekli düzeltmeler yapıldı. Ön uygulama yapılan 15 kadın araştırma kapsamı dışında bırakıldı. Soru formları okur-yazar olanların kendileri tarafından olmayanlara ise araştırmacılar tarafından okunarak dolduruldu. Her soru formu için yaklaşık 10 dakikalık süre verildi. Araştırmaya başlamadan önce ilgili kurumlardan izin alındı. Anketler uygulanmadan önce kadınlara çalışmanın amacı anlatılarak gönüllü olanlar ile çalışma yapıldı. Araştırmanın sonuçları Çanakkale il merkezinde yaşayan 15-49 yaş grubu aktif cinsel yaşama sahip olan kadınlara genellenebilir. Araştırmanın verileri bilgisayar ortamında verilerin yüzdelik dağılımları yapılarak değerlendirildi.

Araştırmaya katılan kadınların %95.3’ü evli, % 40.0’ı ilkokul mezunu, %66.5’i ev hanımı, % 86.5’i ise çocuk sahibi ve %89.8’i çekirdek ailede yaşamaktadır. Kadınların %89.0’u sağlık güvencesine sahip ve %56.0’sı maddi durumunu iyi olarak algılamaktadır (Tablo 1).

Tablo 1: Kadınların Demografik Özelliklerinin Dağılımı

Kadınların %86.3’ünün herhangi bir aile planlaması yöntemini kullandıkları saptandı. Kadınların %32.8’i RİA, %24.1’i kondom, %20.6’sı geri çekme, %11.8’i hap ve %10.7’si diğer yöntemleri (takvim, deri altı implantları, vajinal duş, spermisid) kullandıkları belirlendi (Tablo 2, Şekil 1).

Tablo 2: Kadınların Aile Planlaması Yöntem Kullanmalarına Göre Dağılımları

Şekil 1: Kadınların Kullandıkları Aile Planlaması Yöntemlerinin Dağılımı
a RİA b Kondom c Hap d İmplant e Geri çekme
f Diğer geleneksel yöntemler (takvim, vajinal duş vd.)

Kadınların kullandıkları aile planlaması yöntemlerini tercih etme nedenleri tablo 1‘de gösterildi. RİA kullanan kadınların %60,6’sı bu yöntemi güvenilir, risksiz buldukları için, %29’8’i kullanımının kolay olduğu için ve %9.6’sı ise hiçbir problem yaşamadığı için bu yöntemi tercih ettikleri belirlendi (Tablo 3).

Tablo 3: Kadınların kullandıkları aile planlaması yöntemlerini tercih etme nedenlerinin dağılımı

Aile planlaması yöntemi olarak eşi kondom kullanan kadınların %43.4’ü bu yöntemi güvenilir bulduğu için, % 30.1’i kullanımı rahat olduğu için, %16.9’u daha uygun bir yöntem olmadığı için ve % 9.6’sı ise eşi tercih ettiği için kondom kullanmaya devam ettikleri belirtti. Hap kullanan kadınların %36.6’sı güvenilir olduğu için, %34.1’i kullanımı rahat olduğu için, %24.4’ü doktor istemi ve %4.9’u eşi isteği için bu yöntemi kullanmaya devam ettiğini belirtti (Tablo 3).

Kadınların % 39.4’ü geri çekme yöntemini eşlerinin tercihi olduğunu için, %38.0’i güvenli buldukları için, %11.3’ü başka bir yöntemi bilmediği için, %5.6’sı ekonomik olduğu için ve %5.6’sı ise yeni düşük/doğum yaptığı için kullandıklarını ifade ettiler (Tablo 3).

Bu çalışmanın sonuçlarına göre kadınların %32.8’i RİA, %24.1’i kondom, %20.6’sı geri çekme, %11.8’i hap ve %10.7’si diğer yöntemler (takvim, deri altı implantları, vajinal duş, spermisid) olmak üzere toplamda %86.3’ü herhangi bir aile planlaması yöntemini kullanmaktadır. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA) 2003 sonuçlarına göre Türkiye’de 15–49 yaş grubu kadınların %71’i aile planlaması yöntemlerinde herhangi birini kullanmaktadır¹.

Bizim çalışma sonucumuzda kadınların aile planlaması kullanma oranları TNSA sonuçlarına göre daha yüksektir. Bununla birlikte çalışmamızda yöntem kullananların yaklaşık 1/5’inin geri çekme yöntemi gibi etkisi sınırlı yöntemleri kullanması istenmedik bir sonuçtur. Konu ile ilgili yapılan çalışmaların sonuçları da çalışmamızla benzer doğrultudadır^5-8. Hatta sağlık çalışanlarında yapılan iki farklı çalışma sonuçları da bu çalışmanın sonuçlarıyla benzer bulunmuştur^9,10.

Bu çalışma bulgularına göre RİA kullanan kadınların % 60,6’sının, kondom kullanan kadınların %43.4’ünün ve hap kullanan kadınların % 36.6’sının güvenilir olduğu için bu yöntemleri kullandıkları belirlendi. Bununla birlikte eşi geri çekme yöntemini kullanan kadınların % 39.4’ü bu yöntemi eşinin tercihi olduğunu için kullandıklarını ifade ettiler. Yapılan bir çalışmada kadınların aile planlaması yöntemini tercih etme nedenleri arasında ilk sırada güvenilir olması (%25.7) yer almıştır. Bunun yanı sıra yöntemin yan etkisinin az olması (%11.8), ucuz olması (%6.4), kolay ulaşılabilir olması (%5.7) ve eşinin istiyor olması (%5.3) tercih nedenleri arasındadır (2). Van’da yapılan çalışmada yöntem kullanmayan kadınların kentte %57.9’u ve köyde %55.2’si aile büyükleri izin vermediği için kullanmadıklarını ifade etmiştir. Yanı sıra aynı çalışmada kentte yaşayan kadınların %21.0’i köyde yaşayanların %30.0’u günah olduğu için aile planlaması yöntemi kullanmadıkları belirlenmiştir⁴.

Konuyla ilgili yapılan bir diğer çalışmada da bizim sonucumuzla benzer olarak % 22.8’i eşi istemediği için aile planlaması yöntemlerini kullanmak istemedikleri belirlenmiştir³. Nijerya’da yapılan bir çalışmada kadınların yaygın olarak kullandıkları yöntemi güvenilir (%28.7) olduğu için tercih ettiği belirlenmiştir. Suni yöntemlerden hoşlanmama, kullanımın kolay olması, eşin kararı, komplikasyonlardan korkma, vücutta yabancı bir cisimden hoşlanmama gibi nedenlerde kullanılan yöntemin tercih nedenleri arasında yer almıştır¹¹. Bizim ve konuyla ilgili olarak yapılan yurt içi ve yurt dışı çalışmaların sonuçları aile planlaması yöntemi tercihinde eşin kararının etkisini ortaya koymakta ve bu doğrultuda sağlık çalışanlarının duyarlı olması gerekmektedir. Bu çalışmada bir diğer dikkate alınması gereken sonuç Türkiye’nin en batısında bir il merkezinde yaşayan ve herhangi bir aile planlaması yöntemi kullanmayan kadınların %18.2’nin herhangi bir aile planlaması yöntemi bilmediği için yöntem kullanmamaları dikkat çekici bir bulgu olarak düşünülmektedir. Bu sonuç verilen aile planlaması hizmetlerinin tekrar gözden geçirilmesinin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Akın ve arkadaşları (2006) çalışmalarında erkeklerin aile planlaması hizmetlerine katılımının yeterli olmadığını saptamıştır¹². Bir diğer çalışmada ise evli erkeklerin %21.5’inin herhangi bir aile planlama yöntemini bilmediği saptanmıştır¹³.

Kadınların kullandıkları aile planlaması yöntemini tercih etme nedenlerinin başında güvenilir olması gelmektedir. Ancak geri çekme yöntemini tercih etme nedeni olarak erkeğin isteğinin gösterilmesi ilgi çekicidir. Geri çekme yöntemi erkek merkezli bir yöntem olduğundan aile planlaması eğitimlerine erkeklerinde katılmalarının sağlanması gerekmektedir. Bu nedenle aile planlaması yöntem seçimine eşlerin birlikte karar vermesine yardımcı olacak bir yaklaşımla hizmetlerin gözden geçirilmesini düşünmekteyiz.

Sonuç olarak yarıya yakını lise ve üniversite mezunu olan çalışma grubundaki kadınların 1/5’i hala geri çekme yöntemini kullanmakta, 1/3’ i eşi izin vermediği için her hangi bir aile planlaması yöntemi kullanmamaktadır. Ria, hap ve eşi kondom kullanan kadınlar bu yöntemleri yaygın olarak güvenilir buldukları için, geri çekme yöntemini kullanan kadınlar ise bu yöntemi eşi istediği için kullandığı saptandı. Bu sonuçlar doğrultusunda aile planlaması yöntemlerinin bütün kadınlara anlatılması, erkeklerin dahil edileceği eğitim programlarının hazırlanması, özellikle geri çekme yöntemini kullanan eşlere eğitim verilmesi önerilebilir.