Tifo, S. enterica serotype typhi (S. typhi)'nin neden olduğu akut sistemik bir enfeksiyon hastalığı olup yalnızca insanlarda görülür^1-3. Tüm dünyada hala güncelliğini korumakta ve özellikle alt yapısı tamamlanmamış bölgelerde hastalığa daha sık rastlanmaktadır¹. En önemli bulaş kaynağı akut tifolu hastalar ile kronik taşıyıcılardır. Bu kişilerin idrar ve dışkıları ile kontamine olmuş yiyecek ve suyun alınması sonucunda bulaşma olabilir. Özellikle yaz aylarında daha sık görülen enfeksiyon, gelişmiş ülkelerde sporadik olgular şeklinde seyretmektedir⁴.

Bu çalışmada, kan kültürlerinde S. typhi izole edilen ve tifo tanısı konulan olguların klinik ve laboratuvar bulguları ile tedavi yönünden değerlendirilmesi amaçlandı.

Haziran-Ağustos 2011 tarihleri arasında Bingöl Devlet Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları kliniğine tifo ön tanısı ile yatırılan ve kan kültürleri pozitif olan hastalar çalışmaya alındı. Tüm olguların anamnez, fizik muayene ve laboratuvar tetkikleri yapıldı. Olgular semptom ve fizik muayene bulguları, laboratuvar tetkik sonuçları, komplikasyon ve tedavi yönünden değerlendirildi. Elde edilen veriler hasta formlarına kaydedildi. Bütün olgulardan, antibiyotik tedavisi başlanmadan önce 30 dakika arayla 2 set kan kültürü alındı. Kan kültürleri için Bact/Alert F aerobik ve anaerobik besiyerleri kullanıldı. S. typhi'nin identifikasyonunda konvansiyonel mikrobiyolojik yöntemler ve VITEK 2 otomatize sistem kullanıldı. Üretilen suşlara karşı antibiyotik duyarlılık testleri disk difüzyon yöntemiyle çalışıldı⁵. Olguların tümüne başvuruda ve yatışının ikinci haftasında Gruber-Widal (GW) testi uygulandı.

Olguların tümü Bingöl ili Merkez ilçeden başvurdu. 5'i kadın (%71.4), 2'si erkek (%28.6) olup yaş ortalaması 32.57+11.54 (yaş aralığı 14-48) idi. Başvuru yakınmaları en sık ateş, halsizlik, baş ağrısı, iştahsızlık, karın ağrısı ve ishal idi. Olguların fizik muayenesinde sıklık sırasına göre azalan sırayla; ateş, hepatomegali, splenomegali, paslı dil, rölatif bradikardi ve roseol saptandı. Tifo olgularının semptom ve bulguları Tablo 1'de sunulmuştur. Laboratuvar tetkiklerinde; olguların tümünde kreatin kinaz (CK) ve laktat dehidrogenaz (LDH) yüksek, Gruber-Widal (GW) testinde S. typhi O antijenlerine karşı aglütininlerin titresi 1/200 ve üzerinde saptandı. Altı vakada eritrosit sedimantasyon hızı (ESH) yüksekliği, 5'inde C-reaktif protein (CRP) yüksekliği, 4'ünde aspartat aminotransferaz (AST) ve alanin aminotransferaz (ALT) yüksekliği, 3'ünde anemi, 3'ünde trombositopeni ve 2'sinde lökopeni saptandı. Bütün olguların kan kültürlerinde S.typhi izole edildi. Olguların laboratuvar bulguları Tablo 2'de sunulmuştur. Bir olgu hastaneye yatış öncesi tanı konmadan antibiyotik almış idi. 5 olguda siprofloksasin, 2 olguda seftriakson tedavisi 10 gün süreyle kullanıldı. Tedaviye ateş cevabı ortalama 4.8 gün+1.2 saptandı. Tüm olgular şifa ile taburcu edildi. Bir olguda (%14.3) mezenterik lenfadenit saptandı.

Tablo 1: Tifo olgularının semptom ve bulguları

Tablo 2: Tifo olgularının laboratuvar bulguları

Tifo, ülkemizde hala önemini koruyan halk sağlığı sorunudur. Ülkemiz açısından endemik bir enfeksiyon hastalığı olup fekal-oral yolla bulaşmaktadır ve özellikle yaz aylarında bazı bölgelerde salgınlara yol açmaktadır⁶.

Hastalığın kesin tanısı kan, kemik iliği, dışkı ve idrardan S. typhi'nin üretilmesi ile konur^2,6,7. Birden fazla alınan kan kültürlerinden etkenin izole edilme oranı %73-93'e kadar çıkartılabilir. Bu oran, hastalığın üçüncü haftasında %50, antibiyotik alan hastalarda ise %40'a kadar düşebilir^4,7. Ülkemizde de özellikle antibiyotik alan hastalarda kan kültür pozitifliği %40-60 arasında saptanmıştır^8-10. Olgularımızda pozitif kan kültür oranının yüksek olmasını, bir olgu hariç, diğerlerinin antibiyotik kullanma öykülerinin olmaması ve enfeksiyonun erken döneminde (1-3 gün) başvurmalarına bağlayabiliriz.

GW testinin tanı değeri tartışılmaktadır. Bununla birlikte endemik bölgelerde, o bölgeye özgü en düşük titrenin saptanarak, pozitifliklerin bu titre üzerinden belirlenmesi, takiplerde dört kat ve üzerinde artışın olması, sonuçların klinik ve diğer laboratuvar bulgular ışığında değerlendirilmesi durumunda bu testin tanı değeri artmaktadır⁶. Baran ve ark.⁸ yaptıkları çalışmada GW testini %61.9, Sırmatel ve ark.¹⁰ ise, hastaların başvuru sürelerinin 2-7. gününde %66.6, 8-14. gününde %75, 15-90. gününde %100 pozitif olarak saptamışlardır. Çalışmamızda olgularımızın tamamında GW testi pozitif bulundu. Bu yüksek pozitiflik oranı, vaka sayımızın az olmasına bağlı olabilir.

Tifolu hastalarda kültür pozitifliği, GW pozitifliği ile beraber öykü, klinik gidiş, fizik muayene bulguları ve diğer laboratuvar sonuçları da tanıya yardımcı ipuçları verir^1,2,6,7. Tifolu hastalar sıklıkla baş ağrısı, yüksek ateş, üşüme titreme, paslı dil, halsizlik, bulantı, kabızlık, ishal, karın ağrısı gibi şikayetler ile başvururlar⁵. Hastaların çoğunda laboratuvar bulgusu olarak lökopeni, eritrosit sedimantasyon hızında artış saptanırken, fizik muayene bulgularında yüksek ateş, rölatif bradikardi, splenomegali ve hepatomegali bulunabilir^2,6.

Taşova ve ark.'nın¹¹ yaptığı bir çalışmada tifo tanısı alan 40 olgunun en sık başvuru yakınma ve bulguları; ateş %92.7, bulantı %17.5, kusma %30, baş ağrısı %42.5, karın ağrısı %60, ishal %60, kabızlık %15, artralji-miyalji %27.5, öksürük %27.5 hepatomegali %55, splenomegali %40, roseol %25 olarak bildirilmiştir. Taşyaran ve ark.¹², 1984-1994 yılları arasındaki 10 yıllık süreçte takip ettikleri 249 tifo-paratifo olgusunu retrospektif olarak değerlendirmişlerdir. Buna göre hastaların en sık başvuru yakınmaları ateş (%98), baş ağrısı (%64.7), bulantı-kusma (%38.2), ishal (%37), öksürük (%17.7) ve kabızlık (%11.3) olarak bulunmuştur. Aynı çalışmada hastalarda en sık saptanan klinik bulgular splenomegali (%70.3), hepatomegali (%50.2), rölatif bradikardi (%47.8), roseol (%37) ve lenfadenopati (%26.5) bildirilmiştir. Olgularımızda ise azalan sırayla; ateş, halsizlik, baş ağrısı, iştahsızlık, hepatomegali, karın ağrısı, splenomegali, paslı dil, rölatif bradikardi, ishal ve roseol idi. Bu sonuçlar, vaka sayısı az olmakla birlikte yerli literatür verileri ile uyumlu bulunmuştur^8-12. Roseol, tifoda patognomonik olmamakla beraber tanıyı düşündüren bir bulgudur^4,7. Ülkemizde yapılan bazı çalışmalarda roseol görülme oranı %16-37 arasında bildirilmiştir^10-12. Başka bir derlemede roseol görülme oranı %13-49 olarak verilmiştir⁹. Çalışmamızda ise bir olguda (%14.3) roseol saptadık.

Laboratuvar bulguları yönünden Taşova ve ark.¹¹; %27.5 lökopeni, %12.5 lökositoz, %45 anemi, %50 trombositopeni, %60 AST yüksekliği, %62.5 ALT yüksekliği, %65 ESH yüksekliği tespit etmişlerdir. Olgularımızda saptanan laboratuvar bulguları yerli literatür sonuçlarıyla uyumlu bulunmuştur^8-12.

Günümüzde tifo tedavisinde önerilen ilaçların (ki-nolon, üçüncü kuşak sefalosporinler) yanı sıra klasik tedavi de (kloramfenikol, ampisilin, trimetoprim-sulfametoksazol) direnç olmadığı sürece hala önemini korumaktadır^6,7,10,12-14. Özellikle kinolonların kullanıldığı çalışmalarda tedavi süresinin kısaldığı ve taşıyıcılık oranının düşürüldüğü belirtilmektedir^15-17. Olgularımızın 5'ine siprofloksasin, 2'sine ise seftriakson 10 gün süreyle verildi.

Tifoda barsak komplikasyonları en sık görülen komplikasyonlardır. Barsak kanaması ve perforasyonu dışında toksik ensefalopati, şok, miyokardit, akut kolesistit, pnömoni, osteomyelit, septik artrit, endokardit, menenjit ve değişik organlarda septik apseler görülebilir^3,4,6-8. Olgularımızın hiçbirinde komplikasyon gözlenmedi, sadece bir olguda (%14.3) mezenterik lenfadenit saptandı.

Sonuç olarak; tifo ülkemiz açısından ateşi olan her hastada düşünülmesi gereken endemik bir enfeksiyon hastalığıdır. Erken tanı ve tedavi, komplikasyonları ve mortaliteyi azaltan en önemli faktördür. Tifo ön tanılı hastalarda kan kültürleri özellikle antibiyotik tedavisi başlanmadan önce alınmalıdır.