Kardiyovasküler Hastalıklar (KVH) tüm dünyada ölüm ve hastalıkların en sık nedenidir¹. Kan basıncı yüksekliği, hiperlipidemi, diyabet, obezite, stres en önemli KVH riskleridir². Bununla birlikte epidemiyolojik çalışmalara göre fibrinojen, periferik kanda beyaz küre atışı, trombosit düzeyi ve volümü, mikrovasküler düzeyde inflamatuar süreci ve prokoagülan faktörleri direk olarak etkilediğinden kardiyovasküler risk faktörleri olarak değerlendirmelidir^3,4.

Arteriyel sertlik, KVH'ların doğal oluşum sürecinde önemli bir sonlanım noktasıdır ve subklinik kardiyovasküler olayların (KVO) tanınması için bir yol göstericidir^5,6. Pek çok çalışma, arteriyel sertliğin tüm nedenlere bağlı KVH'da, ölümcül olan veya olmayan tüm koroner hastalıklarda, tüm hipertansiyon hastalarında mutlaka bulunduğunu göstermiştir^7,8. Karotid-femoral nabız yayılma hızı (cfPWV) arteriyel sertlik değerlendirmede direk ölçüm şansı verir^9,10.

Günümüzde otomatik kan sayımı cihazları trombositlerin volum ve büyüklüklerine göre değerlendirme şansı verir ve bunların klinik kullanımları bazı risk grubu hastalarda çeşitli hastalıkların tanısı için yol gösterir. Ortalama Trombosit Hacmi (OTH) trombosit aktivasyonu hakkında bilgi verir. Trombosit aktivasyonu ve agregasyonu KVO'larda, vasküler plak oluşumunda merkezi rol oynar^11,12. Hipertansiyon, hiperlipidemi, diyabet gibi metabolik ve kardiyovasküler hastalıklarda OTH yükseldiği gösterilmiştir^13-18.

Kardiyovasküler hastalık riski olan hastaların değerlendirmesinde rutin tetkikler ile yapılabilecek hızlı ve kolay yorumlanabilecek yeni belirteçlere ihtiyaç vardır. Biz bu çalışmamızda; yeni tanı konmuş ve hiç tedavi edilmemiş diyabetik olmayan esansiyel hipertansiyonlu hastalarda karotis femoral nabız yayılma hızını (cfPWV) etkileyen faktörleri belirlemeyi ve kan basıncı ile arteriyel sertleşme arasındaki ilişkileri incelemeyi hedefledik.

Çalışmaya 105 diyabetik olmayan yeni tanı almış hipertansif hasta dahil edildi (ortalama yaş 44±8 yıl, 38 erkek). Çalışma anında trombosit fonksiyonunu etkileyecek ilaç kullanımı (aspirin, warfarin, heparin), bilinen hematolojik hastalığı olması, bilinen diyabet tanısı olması (oral antidiyabetik ilaç kullanıyor olmak, açlık kan şekeri 126 mg/dl ve üzerinde olması ve/veya herhangi bir zamanda alınan kan şekeri 200 mg/dl ve üzerinde olması veya hemoglobin a1c>6.2%), alkol kullanımı, geçmişte antihipertansif tedavi alanlar, kronik sistemik hastalık nedeni ile herhangi bir ilaç tedavisi alanlar, obez hastalar (beden kitle indeksi>30 kg/m²), ciddi hipertansif hastalar (≥210/130 mmHg), sekonder hipertansiyon tanısı olanlar, böbrek yetmezliği olanlar (serum kreatinin≥1.4 mg/dl, kan üre nitrojeni≥30mg/dl), kalp yetmezliği olanlar, periferal ve serebral vasküler hastalığı olanlar, akut veya kronik enfeksiyonu olanlar, kanser veya hepatik yetmezliği olan hastalar çalışma dışı bırakıldı.

Çalışmaya dahil edilen hastalara ambulatuar kan basıncı monitörisasyonu (AKBM) yapıldı. Her hastanın kilosu, boyu ve bel çevresi ölçüldü, Bel çevresi kosta altı ve iliak krest ortasından geçecek şekilde alındı. Beden kitle indeksi (BKİ) hesaplamasında boy metrekaresi kilograma bölünmesi ile hesaplandı. Çalışma öncesinde hastanemizden etik kurul ve hastalardan onam alınmıştı. Laboratuar parametreleri için çalışılacak kan örnekleri 8 saatlik açlık sonrası alındı ve rutin biyokimya analizi, kardiyovasküler risk parametreleri (serum lipid, homosistein, C-reaktif protein) standart laboratuar yöntemleri ile incelendi. Tam kan sayımı, trombosit şişmesini önlemek için sitratlı (1:4 v/v) EDTA'lı tüpe alınan kan örnekleri ile OTH değerleri çalışıldı ve her hasta için kaydedildi.

ABKM için; Oscar (Sun Tech Medical) marka cihaz kullanıldı¹⁵. Cihaz uygulamaya alınan hastaların gündüz her 10 dakikada bir gece her 20 dakikada bir kan basınçlarını, her 15 dakikada bir ise kalp atım sayısını kaydetti.

Arteriyel sertlik Complior® (Colson, Garges Les Gonoesse) cihazı ile cfPWV tekniği kullanılarak tesbit edildi. Complior cihazı ile karotid arter ve femoral arterin en iyi palpe edildiği yerlerden nabız dalgaları kaydedilerek bu iki nokta arası mesafe hesaplandı ve nabız yayılma hızı m/sn cinsinden bilgisayar yardımı ile hesaplandı. Elde edilen hız verilerinin yüksek olması, arteriyel sertleşmenin fazla olması, hızın düşük çıkması arteriyel sertleşmenin az olması anlamına geliyordu. Ayrıca çalışmaya katılan kişiler nabız yayılma hızına etki eden faktörleri inceleyebilmek üzere karotid-femoral nabız yayılma hızı 11 mm/sn altında olanlar (velosite grup 1) ve 11 cm/sn üzerinde olanlar (velosite grup 2) diye iki gruba ayrıldı¹⁸.

İstatiksel Analiz
Çalışmanın istatistiksel değerlendirmesi SPSS 13.0 (SPSS Inc.,USA) bilgisayar programı kullanılarak yapıldı. Veriler ortalama ± SD (normal dağılan veriler, ortalama-range normal dağılmayan veriler) ve yüzde (%) olarak verildi. Nabız yayılma hızı ile hemodinamik ve biyokimyasal parametreleri karşılaştırmak için simply ve multiple lineer regresyon analizi kullanıldı. Sürekli değişkenler arasındaki ilişki Pearson korelasyon analizi ve parametrik olmayan değişkenler için Spearman analizi ile test edildi. Değerlendirme sonunda p<0.05 istatistiksel olarak anlamlı kabul edildi.

Çalışma hastalarının demografik özellikleri, biyokimyasal parametreleri ve kan basıncı ölçümleri Tablo 1'de özetlenmiştir. Nabız dalga yayılımını etkileyen korelasyon analizinde; cfPWV değeri ile yaş (r=0.21, p=0.04), bel çevresi (r=0.16, p=0.04), OTH (r=0.182, p<0.05), klinik sistolik kan basıncı (r=0.238, p<0.01), diastolik kan basıncı (r=0.195, p<0.05), serum glukoz (r=0,37; p<0,000), ürik asit (r = 0,24; p<0,008), total kolesterol (r=0,18; p<0,049 ), homosistein (r=0,21; p<0,022) ölçümleri pozitif korele bulundu.

Tablo 1: Çalışma hastalarının demografik ve klinik özellikleri

Toplam 61 (%50,8) hastada nabız dalga yayılımına göre arteriyel sertleşme (cfPWV 11cm/sn üzerinde) tesbit edildi. Arteriyel sertleşme tesbit edilen hastaların, arteriyel sertleşme tesbit edilmeyenlere (cfPWV 11cm/sn altında) göre, yaş (46,51±6,5'e 42,44±8,2 yıl, p<0.003), brakiyal sistolik kan basıncı ortalaması (153,15±14,60'e 131,81±16,35, p<0,000), brakiyal diastolik kan basıncı ortalaması (94,27±7,56'ya 83,67±10,58, p<0,000), OTH (9,00±1.13 fl'e 7,47±0,63 fl, p=0.000) değerleri istatiksel olarak anlamlı yüksek bulundu.

Lojistik regresyon modelinde düşük dansiteli lipoprotein (r²=1.2; 95% CI 1.1-3.2), OTH (r²=2.7; 95% CI 2.1-2.9), homosistein (r²=3.4; 95% CI 2.8-4.1), yaş (r²=5.6; 95% CI 4.2-6.6) cfPWV'nin bağımsız prediktörü idi (Tablo 2).

Tablo 2: Multivarite lojistik regresyon analizine göre arteriyel sertiği etkileyen parametreler

Arteriyel sertlik ve artmış damar içi dalga cevabı, hipertansif ve ileri yaş hastalarda önemli kardiyovasküler mortalite göstergeleridir^19,20. Teknik olarak arteriyel sertliğin ölçüm güçlüğü kardiovasküler risk değerlendirmesinde daha pratik belirteçler arayışına neden olmaktadır. Otomatik kan sayımı cihazları ile rutin olarak tesbit edilebilen trombosit fonksiyon değerlendirme parametreleri kardiyovasküler risk analizinde yol gösterici olabilir. Bu nedenle biz bu çalışmamızda yeni tanı almış hastaların arteriyel sertlik ile trombosit fonksiyonları hakkında fikir veren OTH ölçümlerinin kardiyovasküler risk parametreleri ile ilişkisini incelemeyi hedefledik.

Arteriyel sertliği etkileyen en önemli faktörler; ileri yaş, kan basıncı yüksekliği, hiperlipidemi ve obzitedir^21,22. Bu sonuçlar bizim çalışmamızda da arteriyel sertliği etkileyen en önemli parametreler olarak tesbit edildi. Yaş ilerledikçe, arter duvarında ilerleyici elastik dokunun yapısında bozulma olurve elastik dokunun yerini zamanla kollejen doku alır^24,25. Bu yapısal değişikliklere kan basıncı yükselmesi de eklenince damar duvar yapısındaki bozulma hızlanır²³. Bu çalışmada, arteriyel sertlik ile yaş, bel çevresi, kan basıncı, ürik asid, kolesterol ile istatiksel anlamlı korelasyon olduğu görüldü. Multivarite analiz ile de bu risk faktörlerinin arteriyel sertlik ile kuvvetli ilişkisi olduğu görüldü.

Hiperlipidemi ve obezitenin arteriyel sertliğe etkisi ile ilgili literatürde farklı sonuçlara rastlanır. Amar ve arkadaşlarının yaptığı bir çalışmada dislipidemi ve obezite içeren farklı metabolik sendrom parametreleri ile arteriyel sertlik arasında ilişki olmadığını göstermiştir²⁴. Bu çalışmanın hastaların bir grubu antihipertansif ve antidiyabetik tedavi alan hastalardı ve risk grupları bizim çalışma hastalarımızdan farklıdır.

Trombosit aktivasyonu ve agregasyonu atereskleroz patofizyolojisi için önemli bir parametredir^25,26. Hipertansif hastalarda trombosit fonksiyon bozukluğunun kardiyovasküler morbidite ve mortalite için önemli bir parametre olduğu bulunmuştur¹⁸. Bazı çalışmalar hipertansif hastaların tedaviye başlaması ile trombosit fonksiyon bozukluğunun önemli ölçüde düzeldiğini göstermiştir^27,28. Trombosit aktivasyonun artması, OTH artışı ile paralellik gösterir¹³. Obezite, akut myokard enfarktüsü, dislipidemi ve hipertansiyonda OTH'nin trombosit aktivasyonu için önemli bir belirteç olduğuna dair yayınlar vardır^13,15,16,29. Biz bu çalışmada diyabet tanısı olmayan yeni tanı hipertansif hastaları dahil ettik ve bu hastalar ateroskleroz riski olan hastalardı. Ateroskleroz durumlarını ise arteriyel sertlik ölçümleri ile değerlendirdik.

Çalışmamızın en önemli kısıtlayıcı faktörlerinden birisi hasta sayımızın yetersiz olmasıdır. Daha fazla hasta sayısı ile yapılan ve belli bir takip süresince izlenen hastalar daha fazla bilgi verici olacaktır.

Sonuç olarak, OTH artışı, arteriyel sertlik için bağımsız biri risk faktörüdür. Günümüzde OTH artışı ve kardiyovasküler risk faktörlerin ilişkisi tam olarak açıklanmamıştır, pek çok mekanizma aynı anda etkili olabilir. OTH ölçümü basit, kolay ulaşılabilir, otomatik kan sayımı cihazları ile rutin olarak tesbit edilen bir parametredir. Bu nedenle arteriyel sertlik kadar önemli bir kardiyovasküler risk parametresinin değerlendirilmesinde, risk grubu hastaların belirlenmesinde poliklinik şartlarında yorum yapmamıza olanak tanır. Riskli hastaların erken tesbiti ve önlem alınması kardiyovasküler mortalite ve morbiditeyi azaltacaktır.