Gereç ve Yöntem: Bu çalışma hastanemize 1 Ağustos 2023 ve 31 Temmuz 2024 tarihleri arasında saç dökülmesi şikayetiyle başvurmuş ve klinik olarak telogen effluvium tanısı konmuş hastaların geriye dönük medikal kayıtlarının incelenmesiyle gerçekleştirilmiştir. Çalışmaya dahil edilen 458 hastanın laboratuvar değerleri incelenerek ferritin, vitamin B12, folik asit, magnezyum ve tiroid uyarıcı hormonunun (TSH) telogen effluvium hastalarındaki düzeyleri değerlendirilmiştir.

Bulgular: Telogen effluvium tanısı konan 458 hastanın çoğunluğu kadındı (%87,8). Hastaların %95,9'unda ferritin düzeyi 70 μg/L'nin altındayken, %85,8'inde 40'ın, %69,9'unda laboratuvarımızın sınır değeri olan 24'ün altındaydı. Hastaların %12'sinde B12 eksikliği, %5,7'sinde magnezyum eksikliği, sadece %0,22'sinde folat eksikliği mevcuttu. Hastaların %2,2'sinde TSH düşüklüğü bulunurken, %3,1'inde TSH yüksekti.

Sonuç: Telogen effluvium tanısı düşünülen hastalarda artık yaygın olarak tetkik edilen ferritin, B12 ve tiroit testlerinin yanı sıra daha önce literatürde TE ile ilişkisi yeterince değerlendirilmemiş olan magnezyum değerinin de üzerinde çalışılması gereken bir mineral olduğunu düşünmekteyiz.

Demir eksikliği, dünyada en sık rastlanan besinsel eksikliktir. Saç dökülmesine de neden olabilir. Ferritin, saç dökülmesiyle ilgili yapılan çalışmalarda en çok çalışılan laboratuvar değerlerinden biridir. Ferritin vücuttaki demir depolarının iyi bir göstergesidir. Çalışmalarda referans aralığı olarak birçok değer öne sürülmüştür ^1,5-9. Serum ferritin düşüklüğünün TE ile ilişkili olduğunu gösteren çok sayıda yayın olmasına rağmen ^8,10-13 az sayıda yayında da ilişkili olmayabileceği ifade edilmiştir ¹⁴.

Folik asit ve B12'nin DNA sentezindeki rolü, bunların aynı zamanda hızlı ve fazlaca çoğalan saç foliküllerinde de görev alabileceğini düşündürmüştür. TE ve folik asit ile B12 eksikliği ilişkisine yönelik kesin kanıt literatürde yer almamakla beraber B12 eksikliğinde saçta dökülme olabileceği ile ilgili çalışmalar mevcuttur ^15,16.

Magnezyum, vücutta 300'den fazla enzim sisteminde koenzim olarak görev yapar, nükleotid sentezinde de aynı zamanda rol almaktadır. Yine hızlı bölünen saç hücrelerinde bu açıdan önemli bir rol oynayabilir ¹⁷. Literatür incelendiğinde, TE ile magnezyum eksikliği ilişkisini doğrudan araştıran bir çalışmaya rastlanmamıştır.

Tiroidler, saç gelişiminin en iyi bilinen düzenleyicilerinden biri olup disfonksiyonu TE dahil birçok saç hastalığına neden olmaktadır. Tiroid bozuklukları özellikle hipotiroidizm, TE'nin en belirgin sebeplerinden biridir ^18-20.

Bu çalışmadaki amacımız, TE klinik tanısına uyan hastalarda etyolojiyi belirlemek amacıyla ferritin, vitamin B12, tiroit stimülan hormon (TSH), folik asitin TE etyolojisindeki rolünü araştırmaktır. Aynı zamanda daha önceki çalışmalarda incelenmemiş olan magnezyumun TE hastalarındaki düzeylerini ve eksiklik oranını belirlemektir.

Çalışmamıza bilinen sistemik bir hastalığı olmayan, herhangi bir ilaç kullanmayan, son 1 yılda operasyon öyküsü bulunmayan klinik ve dermoskopiyle TE tanısı konan ve tanı anında ferritin, folik asit, B12, magnezyum ve TSH değerleri bakılan hastalar dahil edilmiştir. Alopesi areata ve androgenetik alopesi tanıları bulunan, gebelik veya lohusa döneminde bulunan hastalar çalışmaya alınmamıştır. Buna istinaden 458 hasta çalışmaya alınmıştır.

Analizler SPSS (Statistical Package for Social Sciences; SPSS Inc., Chicago, IL) 22 paket programında değerlendirilmiştir. Çalışmada tanımlayıcı veriler kategorik verilerde n, % değerleri, sürekli verilerde ise ortalama±standart sapma (Ort±SS) değerleri ile gösterilmiştir. Sürekli değişkenlerin normal dağılıma uygunluğu Kolmogorov-Smirnov testi ile değerlendirilmiştir. Cinsiyete göre yaş ortalamalarının karşılaştırılmasında student t testi kullanılmıştır. Analizlerde istatistiksel anlamlılık düzeyi p <0,05 olarak kabul edilmiştir.

Büyütmek İçin Tıklayın

Tablo 1: Hastaların cinsiyete göre yaşının karşılaştırılması.

Yapılan biyokimyasal tetkikler sonucunda elde edilen değerler Tablo 2'de belirtilmiştir.

Büyütmek İçin Tıklayın

Tablo 2: Elde edilen biyokimyasal verilerin sınır değerlere göre gruplandırılması.

Hastaların %95,9'unda ferritin değeri 70 μg/L'in altındayken, %85,8'inde 40 değerinin altındaydı. Laboratuvarımızın belirlediği sınır değer olan 24 değerinin altındaki hastaların oranı ise %69,9 olarak bulundu. Hastaların %12'sinde B12 eksikliği saptandı. Magnezyum eksikliği görülen hasta oranı yüzde 5,7 iken TSH yüksekliği hastaların %3,1'inde, TSH düşüklüğü hastaların %2,2'sinde mevcuttu. Folik asit düşüklüğü hastaların sadece 1'inde mevcuttu (%0,22).

Çalışmamızda kadınlarda TE görülme oranı erkeklere göre belirgin bir şekilde fazla olup yaş ortalaması 25,5 olarak bulundu (%87,8). Çalışmamızdaki popülasyonun cinsiyet ve yaş özellikleri literatürdeki çalışmalardaki popülasyonların özellikleriyle tam olarak uyduğu gözlendi ^4,21.

Demir eksikliği dünyada en sık rastlanan besinsel eksiklik olup, vücuttaki demir depolarını en iyi gösteren laboratuvar değeri ferritindir ^1,5-6. 41 μg/L düzeyindeki ferritin sınır değerinin demir eksikliğini tespit etmede spesifite ve sensitivitesinin yüzde 98'lere ulaştığı gösterilmiştir ⁷. Saç dökülmesi açısından sınır değerlerini araştıran birçok çalışma mevcuttur. Trost ve ark. ⁵ yaptığı çalışmada ferritin düzeyinin 70 μg/L ve üzerinde tutulmasının saç dökülmesi tedavisini güçlendirdiği öne sürülmüştür. Rushton ve ark. ¹² yaptığı kesitsel çalışmada kronik TE tanılı 200 hastanın %65'inde ferritin değeri 40'ın altındayken; %95'inde 70'in altında bulunmuştur. Deloche ve ark. ²² yaptığı çalışmada saç dökülmesi şikayetiyle başvuran hastaların yüzde 59'unda ferritin değeri 40'ın altında bulunmuştur. Ülkemizde Bilik ve ark. ²³ yaptığı çalışmada ferritin düzeyi 40'ın altında olan hastalarda telogen saç oranı anlamlı şekilde yüksek bulunmuştur. Bizim çalışmamızda ise literatürle uyumlu olarak TE tanılı 458 hastanın %85,8'inde ferritin değeri 40'ın altındayken, Rushton ve ark. ¹² çalışmasıyla birebir aynı oranda olmak üzere %95,9'unda 70 değerinin altında bulunmuştur. Bilik ve ark. ²³ yaptığı çalışma göz önünde bulundurulduğunda 40 değerinin altında ferritin değeri olan hastamızın yüksek oranda olması bu değeri önemli kılabilir. Ayrıca hem Trost ve ark. ⁵ yaptığı çalışmayla hem Rushton'ın ¹⁰ yaptığı çalışmayla uyumlu olarak 70 değerinin üstünde olup TE tanısı alan çok düşük yüzdede hastamızın olması bu sınır değerle ilgili çok merkezli ve kontrollü çalışmalar yapılması gerektirebileceğini düşündürmektedir.

Çalışmamızın yapıldığı bölgeyle aynı bölgede yapılan bir çalışmada Çadırcı ve ark. ²⁴ 213 TE hastası ile yaptığı çalışmada ferritin eksikliği görülme oranı %54 olarak saptanmıştır. Bizim çalışmamızda da benzer olarak laboratuvar sınır değeri olan 24 değeri baz alındığında hastaların %69,9'unda ferritin eksikliği saptanmıştır. Çalışmamız bu açıdan da literatürle uyumlu bulunmuştur.

TE etyolojisi araştırılırken bakılan tetkiklerden bir diğeri vitamin B12'dir. Ancak literatürde birbiriyle çelişen sonuçlar bulunmakta olup TE ile kesin ilişki saptanmamıştır. Avcı ve ark. ²⁵ ülkemizde TE tanısı alan 563 kadın hastayla yaptığı çalışmada hastaların %3,02'sinde B12 eksikliği saptanmış ve B12 ile TE arasında kesin ilişki olabileceğinin söylenemeyeceğini öne sürmüşlerdir. Bilik ve ark. ²³ yaptığı çalışmada TE hastalarında B12 eksikliği oranı %3,7 olarak bulunmuş olup telogen saç oranıyla istatistiksel olarak anlamlı korelasyon bulunmamıştır. Öztürk ve ark. ²⁶ yaptığı çalışmada 245 hastanın %21,2'sinde B12 eksikliği bulunmuşken, bölgemizde Çadırcı ve ark. ²⁴ yaptığı çalışmada %1 olarak saptanmıştır. Bizim çalışmamızda ise hastaların %12'sinde B12 eksikliği gözlenmiştir. Bu yönüyle çalışmamız literatürdeki oranlardan farklılık göstermektedir. Bilik ve ark. ²³ ve Avcı ve ark. ²⁵ bulduğu oranlara göre yüksek, Öztürk ve ark. ²⁶ bulduğu oranlara göre düşük bir B12 eksikliği oranı bulunmuştur. B12 eksikliği ve TE arasındaki nedenselliğin istatistiki olarak ispatlanması için daha geniş hasta sayısına sahip, randomize kontrollü ve saç dökülmesi şikayeti nedeniyle bölgesel hastane başvuru sayıları değişkenlik gösterebileceğinden çok merkezli çalışmalara ihtiyaç duyulduğunu düşünmekteyiz.

Magnezyumun nükleotid sentezinde rol alması hızlı proliferasyonun rol aldığı saç gelişiminde rol oynayabileceğini düşündürmektedir ¹⁷. Literatür incelendiğinde, TE ile magnezyum eksikliği ilişkisini doğrudan araştıran bir çalışmaya rastlanmamıştır. Yaptığımız çalışmada hastaların %5,7'sinde tek başına magnezyum eksikliği saptanmıştır. Bu nedenle TE etyolojisinde magnezyum eksikliğinin rolünün randomize, sağlıklı kontrollerle karşılaştırılacak şekilde, çok merkezli çalışmalarla ortaya konması gerektiğini düşünmekteyiz.

Tiroit fonksiyon testleri diffüz saç kaybında en çok bakılan tetkiklerden biridir. Yapılan çalışmalarda özellikle hipotiroidi ile TE arasında güçlü ilişki gösterilmekle beraber hipertiroidi de diffüz saç dökülmesine neden olabilmektedir ^18-20. Bilik ve ark. ²³ yaptığı çalışmada 108 TE hastasından 2 tanesinde TSH yüksekliği saptanmıştır. Avcı ve ark. ²⁵ yaptığı çalışmada 563 kadın hastanın 8'inde tiroit fonksiyon test bozukluğu saptanırken, çalışmamızın yapıldığı bölgede yapılan Çadırcı ve ark. ²⁴ yaptığı çalışmada TSH yüksekliği %4 hastada, TSH düşüklüğü %2 hastada saptanmıştır. Bizim çalışmamızda ise Çadırcı ve ark. yaptığı çalışmaya benzer şekilde hastaların %2,2'sinde düşüklük, %3,1'inde yükseklik saptanmıştır.

Folik asit eksikliği de saç dökülmesinde suçlanan durumlardan biridir. Öztürk ve ark. ²⁶ yaptığı çalışmada premenopozal dönemdeki 248 hastanın %2,6'sında folat düşüklüğü, %4,8'inde folat yüksekliği saptanmıştır. Bilik ve ark. ²³ yaptığı çalışmada 108 hastanın tamamında folik asit normal bulunmuşken, Avcı ve ark. ²⁵ yaptığı çalışmada ise TE hastalarının %9'unda folat eksikliği saptanmıştır. Bizim yaptığımız çalışmada ise 458 hastanın sadece 1'inde folik asit eksikliği (%0,22) saptanmış olup literatürle uyumlu olduğu görülmüştür.

1) Almohanna HM, Ahmed AA, Tsatalis JP, Tosti A. The Role of Vitamins and Minerals in Hair Loss: A Review. Dermatol Ther 2019; 9: 51-70.

2) Shapiro J. Clinical practice. Hair loss in women. N Engl J Med 2007; 357: 1620-30.

3) Asghar F, Shamim N, Farooque U, Sheikh H, Aqeel R. Telogen Effluvium: A Review of the Literature. Cureus 2020; 12: e8320.

4) Grover C, Khurana A. Telogen effluvium. Indian J Dermatol Venereol Leprol 2013; 79: 591-603.

5) Trost LB, Bergfeld WF, Calogeras E. The diagnosis and treatment of iron deficiency and its potential relationship to hair loss. J Am Acad Dermatol 2006; 54: 824-44.

6) Walters GO, Miller FM, Worwood M. Serum ferritin concentration and iron stores in normal subjects. J Clin Pathol 1973; 26: 770-2.

7) St Pierre SA, Vercellotti GM, Donovan JC, Hordinsky MK. Iron deficiency and diffuse nonscarring scalp alopecia in women: more pieces to the puzzle. J Am Acad Dermatol 2010; 63: 1070-6.

8) Kantor J, Kessler LJ, Brooks DG, Cotsarelis G. Decreased serum ferritin is associated with alopecia in women. J Invest Dermatol 2003; 121: 985-8.

9) Rushton DH, Dover R, Sainsbury AW, Norris MJ, Gilkes JJ, Ramsay ID. Why should women have lower reference limits for haemoglobin and ferritin concentrations than men. BMJ 2001; 322: 1355-7.

10) Rushton DH. Nutritional factors and hair loss. Clin Exp Dermatol 2002; 27: 396-404.

11) Hård S. Non-Anemic Iron Deficiency as an Etiologic Factor in Diffuse Loss of Hair of the Scalp in Women. Acta Derm Venereol 1963; 43: 562-9.

12) Rushton DH, Norris MJ, Dover R, Busuttil N. Causes of hair loss and the developments in hair rejuvenation. Int J Cosmet Sci 2002; 24: 17-23.

13) Rushton DH, Ramsay ID, James KC, Norris MJ, Gilkes JJ. Biochemical and trichological characterization of diffuse alopecia in women. Br J Dermatol 1990; 123: 187-97.

14) Bregy A, Trueb RM. No association between serum ferritin levels >10 microg/l and hair loss activity in women. Dermatology 2008; 217: 1-6.

15) Cheung EJ, Sink JR, English III JC. Vitamin and Mineral Deficiencies in Patients With Telogen Effluvium: A Retrospective Cross-Sectional Study. J Drugs Dermatol 2016; 15: 1235-7.

16) Yorulmaz A, Hayran Y, Ozdemir AK et al. Telogen effluvium in daily practice: Patient characteristics, laboratory parameters, and treatment modalities of 3028 patients with telogen effluvium. J Cosmet Dermatol 2022; 21: 2610-7.

17) Institute of Medicine (US) Standing Committee on the Scientific Evaluation of Dietary Reference Intakes. Dietary Reference Intakes for Calcium, Phosphorus, Magnesium, Vitamin D, and Fluoride. 1997.

18) van Beek N, Bodó E, Kromminga A et al. Thyroid hormones directly alter human hair follicle functions: anagen prolongation and stimulation of both hair matrix keratinocyte proliferation and hair pigmentation. J Clin Endocrinol Metab 2008; 93: 4381-8.

19) Bin Dayel S, Hussein RS, Atia T, Abahussein O, Al Yahya RS, Elsayed SH. Is thyroid dysfunction a common cause of telogen effluvium?: A retrospective study. Medicine 2024; 103: e36803.

20) Hussein RS, Atia T, Bin Dayel S. Impact of Thyroid Dysfunction on Hair Disorders. Cureus 2023; 15: e43266.

21) Whiting DA. Chronic telogen effluvium: increased scalp hair shedding in middle-aged women. J Am Acad Dermatol 1996; 35: 899-906.

22) Deloche C, Bastien P, Chadoutaud S et al. Low iron stores: a risk factor for excessive hair loss in non-menopausal women. Eur J Dermatol 2007; 17: 507-12.

23) Bilik L, Kokcam I, Esen M. Evaluation of the relationship of digital phototrichogram findings of patients with diffuse hair loss with blood TSH, ferritin and vitamin B12 levels. North Clin Istanb 2024; 11: 38-44.

24) Çadırcı D, Terzi N, Denizli E, Kaptan E, Karataş H, Koçakoğlu Ş. Telogen Effluvium Tanılı Hastaların Geriye Dönük Değerlendirilmesi. J Harran University Med Faculty 2020; 17: 438-41.

25) Avcı A, Avcı D, Özyurt K. Telogen effluviumlu 563 kadın hastada laboratuvar bulguları. Med J Bakirkoy 2015; 11: 120-3.

26) Öztürk P, Ataseven A, Kurutaş E. Serum levels of ferritin, vitamin B12 and folate in patient with telogen effluvium outside of the menopause in women. Turk J Dermatol 2012; 6: 117-8.